Het wetsvoorstel Wet handhaving sociale zekerheid dat recent naar de Tweede Kamer is gestuurd, markeert een fundamentele heroriëntatie van het sanctie- en terugvorderingsbeleid binnen het sociaal bestuursrecht. Met deze wet wordt beoogd om meer maatwerk en rechtsgelijkheid te realiseren in de uitvoering van de socialezekerheidswetgeving. In plaats van automatisme en vaste sancties, introduceert het voorstel een wettelijk verplicht afwegingskader en heldere rechtswaarborgen. De menselijke maat, uitvoerbaarheid en rechtszekerheid staan centraal.

Vanaf 1 juli 2025 is de wet in werking getreden, waarin voor het eerst discriminerend motief is geformaliseerd als strafverzwaringsgrond in artikel 44bis van het Wetboek van Strafrecht. Hierdoor kan een straf maximaal met één derde worden verhoogd wanneer een misdrijf is gepleegd uit haat of discriminatie tegen een beschermde groep op grond van ras, godsdienst, geslacht, seksuele gerichtheid of handicap. Gelijktijdig werd de terminologie in aftakelingsbepalingen gemoderniseerd: ‘hetero‑ of homoseksuele gerichtheid’ werd vervangen door ‘seksuele gerichtheid’, en ‘lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap’ werd ingekort tot ‘handicap’. Daardoor werd de bepaling beter afgestemd op hedendaagse juridische en maatschappelijke opvattingen. Vanaf de inwerkingtreding moesten politie en officier van justitie expliciet naar het discriminatoire motief in dossier en tenlastelegging zoeken, waarna de rechter bij bewezen motief de strafverhoging toepaste.

Op 7 juli hebben staatssecretaris Struycken en minister Van Weel (Justitie en Veiligheid) een wetsvoorstel tot verlenging van de Innovatiewet Strafvordering ingediend bij de Tweede Kamer. Door dit wetsvoorstel kunnen de organisaties uit de strafrechtketen tot aan de inwerkingtreding van het nieuwe Wetboek van Strafvordering gebruik maken van de mogelijkheden die de Innovatiewet biedt.