Anti-corruptie

Publieke aanbestedingsfraude manifesteert zich binnen de Europese Unie steeds duidelijker niet langer uitsluitend als een vorm van economische criminaliteit, maar als een aantasting van institutionele integriteit en publiek vertrouwen. In Nederland wordt het verschijnsel traditioneel benaderd vanuit economische schade en marktverstoring, zonder een op aanbestedingsfraude toegespitste strafbepaling: de feiten worden opgeknipt in afzonderlijke commune delicten. Deze bijdrage betoogt dat die modulaire benadering het bredere patroon van netwerk- en systeemcorruptie uit beeld laat raken. Waar landen als België, Duitsland en Italië de integriteit van de aanbestedingsprocedure zelfstandig strafrechtelijk beschermen, ontbreekt in Nederland zo'n rechtsgoed. De vraag is of erkenning daarvan aangewezen is.

Corruptie wordt genormaliseerd, en de cijfers bevestigen dat: de Corruption Perceptions Index 2025 laat voor het eerst in jaren een daling van het wereldwijde gemiddelde zien, tot 42 van de 100 punten. Nederland blijft steken op 78 en verloor het afgelopen decennium vijf punten. Terwijl de VS zich terugtrekt uit de mondiale strijd tegen corruptie, nam het Europees Parlement op 26 maart de EU-anticorruptierichtlijn aan. Die verplicht Nederland onder meer om handel in invloed strafbaar te stellen, een nationale anticorruptiestrategie in te voeren en een centrale autoriteit op te richten. Via lidstaatopties kan Nederland verder gaan dan de minimumnormen, bijvoorbeeld door bestuurders persoonlijk aansprakelijk te houden en de klokkenluidersbescherming te verbeteren.

Op 24 juni 2026 hield de OESO Working Group on Bribery een consultatie met niet-gouvernementele stakeholders over de inrichting van fase 5 van haar toezicht onder het OESO-Anti-omkopingsverdrag. De bijeenkomst was hybride en bracht alle 47 delegaties van de Working Group samen met 48 stakeholders uit het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld, de wetenschap en beroepsverenigingen. De gesprekken bouwden voort op een publieke enquête die tussen 30 april en 25 mei 2026 99 reacties opleverde. Stakeholders noemden het toezicht geloofwaardig en invloedrijk en drongen aan op meer nadruk op implementatie en handhaving, meer gebruik van data en toegankelijker rapportages. Als prioriteiten voor fase 5 kwamen onder meer de onafhankelijkheid van opsporing en vervolging, de aansprakelijkheid van rechtspersonen, buitengerechtelijke afdoeningen, transparantie over uiteindelijk belanghebbenden, professionele facilitators en de behandeling van slachtoffers naar voren. De Working Group werkt in 2027 aan de doelstellingen en strategische richting en in 2027-2028 aan de methodiek, met een start van de fase 5-evaluaties eind 2028.

Nederland staat voor de implementatie van de EU-Anticorruptierichtlijn, die ongeoorloofde beïnvloeding strafbaar stelt. Bij eerdere verdragen zag de wetgever daarvan af, omdat poging tot omkoping en de deelnemingsvormen het strafwaardige gedrag al zouden dekken. De auteurs onderzoeken of de internationalisering van de corruptiebestrijding nieuwe argumenten oplevert. Aan de hand van een gefingeerde casus over buitenlandse ambtelijke omkoping laten zij zien dat een aparte strafbaarstelling meerwaarde heeft wanneer de betaling aan een tussenpersoon centraal staat en de omgekochte ambtenaar niet te individualiseren is. De vage terminologie van de richtlijn blijft daarbij een knelpunt.

Op 9 december 2022, International Anti-Corruption Day, doorzocht een samenwerkingsverband van Belgische, Griekse en Italiaanse opsporingsautoriteiten woningen en kantoren in Brussel en arresteerde vier personen, onder wie een vicepresident van het Europees Parlement. Deze en latere corruptieschandalen bliezen het debat over integere ambtsuitoefening nieuw leven in. In 2024 sloten de belangrijkste EU-instellingen een akkoord tot oprichting van een interinstitutioneel EU-Ethiek Orgaan, dat gemeenschappelijke minimumnormen moet ontwikkelen maar geen uitvoering of handhaving kent. De oprichting is inmiddels vastgelopen. De auteurs bespreken de opzet van het orgaan, de verhouding tot andere EU-organen en het Nederlandse ethisch-juridische kader voor politici, en zien de meerwaarde vooral in normstelling voor de grijze gebieden.

Op het Anti-Corruptie Congres 2026, dat op 19 november in Den Haag plaatsvindt, gaat wethouder Richard de Mos in gesprek over de corruptiezaak waarin hij vanaf 2019 verdachte was. De rechtbank Rotterdam sprak hem op 21 april 2023 vrij van omkoping en het gerechtshof Den Haag deed dat op 21 juni 2024 opnieuw; het hof veroordeelde hem wel voor schending van de geheimhoudingsplicht tot een voorwaardelijke geldboete van € 2.000. Onder de titel "Aan de andere kant van het dossier" spreekt de dagvoorzitter met De Mos over verdachte zijn in een zaak die zich in de openbaarheid afspeelt. Het congres behandelt daarnaast de schikkingspraktijk van het Openbaar Ministerie, de nieuwe EU-anticorruptierichtlijn, de herijkte Amerikaanse FCPA-handhaving en persoonsverwisseling in de strafrechtketen. Het programma richt zich op juristen, compliance officers, toezichthouders, accountants en professionals in opsporing en handhaving, en levert zes PO/PE-punten op.