Publieke toezichthouders staan steeds vaker voor complexe vraagstukken waarin maatschappelijke waarden, verantwoordelijkheden en normen niet eenduidig zijn. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd experimenteert in dit kader – als onderdeel van een onderzoeksproject – met reflexief toezicht: een innovatieve benadering die toezicht inzet als leer- en ontwikkelproces, gericht op dialoog, samenwerking, gezamenlijk leren en reflectie. In drie pilots – gericht op leiderschap en cultuur in ambulancediensten, samenwerking rond persoonsgerichte zorg voor mensen met dementie die thuis wonen, en persoonsgerichte zorg in langdurige woonvoorzieningen – is onderzocht hoe inspecteurs deze aanpak in de praktijk kunnen vormgeven om beter bij te dragen aan publieke waarden in complexe contexten. Het onderzoek laat zien dat reflexief toezicht vraagt om meervoudige rollen en andere vaardigheden van inspecteurs, en om institutionele ruimte voor experiment en leren.

In een maatschappij waarin de complexiteit van industriële processen en de risico’s voor veiligheid en milieu toenemen, is een robuuste en proactieve toezicht aanpak van onschatbare waarde. De traditionele reactieve benadering van toezicht, die voornamelijk gericht is op regelnaleving en waarbij pas ingegrepen wordt nadat zich problemen hebben gemanifesteerd, heeft grote nadelen. Met een dergelijke aanpak loopt de toezichthouder vaak achter de feiten aan. En omdat bestaande algemene regels maar al te vaak niet goed aansluiten op de praktijk heeft het toezicht de neiging bij te dragen aan de ontkoppeling tussen systeemwereld en leefwereld.
Om deze beperkingen te ondervangen hebben de Brabantse omgevingsdiensten, veiligheidsregio’s en waterschappen een nieuwe methodiek ontwikkeld, die primair gericht is op risicobeheersing en minder op regelnaleving. Deze methodiek, die is gebaseerd op onderzoek naar systeemtoezicht in de gezondheidszorg, gaat ervan uit dat bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor de met de regels beoogde maatschappelijke outcome – meer in het bijzonder een schone en veilige leefomgeving – en op de borging hiervan door de toezichthouder worden aangesproken.