Ambtenaren behoren loyaal te zijn aan de minister, het ambt uiteraard. Die loyaliteit kent haar grenzen. Die worden onder meer bepaald door hetgeen binnen de rechtsstaat geldt en de geldende spelregels waaraan alle actoren – zoals ook de minister – zich hebben te houden. Tot zover mijn eigen weergave van een deel van de podcast Haagse Zaken met Herman Tjeenk Willink. Zijn analyse deed mij direct denken aan de tenenkrommende procedures die door de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) zijn gevoerd of door de opstelling van die minister moesten worden gevoerd. Die procedures betroffen besluiten op grond van de Wet open overheid (Woo). De openbaarmakingsbesluiten betroffen informatie over veehouderijen in Gelderland en Nederland die openbaar werd gemaakt. Het ging om gegevens omtrent de emissies van stikstof door agrariërs, waaronder adressen, toegepaste stalsystemen en het aantal gehuisveste dieren. De rechtbank Overijssel oordeelde dat de Minister van LVVN haar bevoegdheden had misbruikt door de besluiten ter zitting in te trekken.

De Omgevingswet (Ow) geldt op het moment van publicatie van dit artikel twee jaar. Vanaf de inwerkingtreding op 1 januari 2024 tot het moment van afsluiten van deze bijdrage zijn al 4876 uitspraken gepubliceerd waarin het woord ‘Omgevingswet’ voorkomt. In dit tijdschrift is een eerdere kroniek van mijn hand gepubliceerd over de meest in het oog springende rechtspraak over de Ow tot dat moment. Ook dit jaar is er weer een mooie oogst aan relevante Ow-uitspraken. Dit artikel in twee delen bevat mijn keuze uit de voor de praktijk meest relevante Ow-uitspraken van 2025. In dit eerste deel worden de volgende onderwerpen behandeld: jurisprudentie over het overgangsrecht (onder andere divergerende rechtspraak over een discrepantie in het handhavingsovergangsrecht), algemene bestuursrechtelijke leerstukken in relatie tot de Ow, het vergunningvrij bouwen en besluitvorming over vergunningverlening. Bij dit laatste onderwerp komen de volgende zaken aan bod: procedurele aspecten, de omgevingsplanactiviteit (OPA) bouwwerken, de binnenplanse OPA, de buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA), de technische bouwactiviteit alsmede de milieubelastende activiteit. Ik sluit dit eerste deel af met enkele conclusies.

Milieucriminaliteit staat steeds hoger op de juridische agenda, maar effectieve bestrijding blijkt hardnekkig complex. Dat komt niet alleen door de internationale dimensie of de verwevenheid met georganiseerde misdaad, maar ook door een langdurige juridische en maatschappelijke blinde vlek: schade aan natuur werd lange tijd niet als misdaad gezien. In een recent interview met NRC schetst Daan van Uhm, hoogleraar Milieucriminaliteit aan de Open Universiteit, hoe die houding langzaam kantelt – en waarom een integrale benadering onontkoombaar is.