Toezichthouders hebben onafhankelijkheid nodig om deskundig en ongebonden toezicht te kunnen uitoefenen. Deze noodzaak staat op enigszins gespannen voet met principes van de democratische rechtsstaat, waardoor passende vormen van verantwoording nodig zijn om de uitvoering van publieke taken door toezichthouders inzichtelijk te maken en op de noodzakelijke democratische controle toe te zien. Dit artikel bespreekt de kernthema’s en kerninzichten uit internationaal onderzoek naar verantwoording door inspecties en (markt)toezichthouders. Allereerst laten we zien dat er achter het schijnbaar eenduidige begrip ‘verantwoording’ een baaierd aan gerelateerde subbetekenissen schuil gaat. Door dit conceptuele landschap te doorgronden geeft het artikel een aantal handvatten waarmee actuele beleidsvragen over de positionering van toezicht, en passende verantwoording door toezichthouders, kunnen worden bezien. Op die basis bieden we vervolgens een overzicht van conceptuele aangrijpingspunten en empirische vraagstukken die in de internationale literatuur over toezicht en verantwoording naar voren komen. Drie thema’s staan hierin centraal: de spanning tussen verantwoording en onafhankelijkheid; de positionering van nationale toezichthouders in internationale netwerken en regelsystemen; en de groeiende inzichten in gedragseffecten en gedragsprocessen van (verantwoording door) toezicht.

Nu de Tweede Kamer heeft ingestemd met inwerkingtreding van de Omgevingswet (OW) per 1 januari 2023, helpt het de praktijk als de rechter alvast een tipje van de sluier zou kunnen oplichten hoe onder die wet veel voorkomende vragen gaan worden beantwoord. De Afdeling bestuursrechtspraak heeft eerder iets dergelijks gedaan bij de inwerkingtreding van de Wabo over de onderdelentrechter (ECLI:NL:RVS:2011:BP7155) en belanghebbenden bij een omgevingsvergunning (ECLI:NL:RVS:2011:BQ1081). Tot mijn genoegen licht staatsraad A-G Nijmeijer een tipje van de Omgevingswet-sluier op in zijn eerste conclusie (ECLI:NL:RVS:2022:1109).