Het ‘sanctionerende’ onderwijsrecht krijgt niet regelmatig aandacht in dit tijdschrift, omdat het grootste deel van zijn lezers niet op de een of andere manier betrokken is bij dit rechtsgebied. Toch kan het interessant zijn om af en toe aandacht te besteden aan het onderwijsrecht. Er zijn – volgens de Afdeling – namelijk bepaalde strafrechtelijke leerstukken al dan niet van toepassing op het onderwijsrecht, die wel degelijk bekend zijn bij het lezerspubliek. Om bij het begin te beginnen. Sinds 1 januari 2023 is de Afdeling de bevoegde rechter om kennis te nemen van geschillen tussen de examencommissie en de betrokkene (de student). In veel gevallen is sprake van (vermoedelijk) gepleegde fraude door de student, waarna de examencommissie een bestuurlijke sanctie oplegt. De Afdeling heeft ongeveer twee jaar lang volgehouden dat de oplegging van sommige sancties door de examencommissie moet worden aangemerkt als een bestraffende sanctie in de zin van de Algemene wet bestuursrecht. Tegen de kwalificatie is commentaar geleverd vanuit de wetenschap. In april 2025 is de Afdeling evenwel ‘omgegaan’ en merkt het onderwijssancties – opgelegd door de examencommissie – niet langer aan als bestraffende sancties, maar als bestuurlijke herstelsancties. De reden voor deze omslag heeft ermee te maken dat de Afdeling bij nader inzien toch van mening is dat geen sprake is van het oogmerk om de student te straffen, maar dat de sancties een pedagogisch en opvoedkundig karakter hebben. Ook zijn (oud-)studenten een afgebakende doelgroep, wat niet wijst in de richting van een bestraffende sanctie, aldus de Afdeling. De Afdeling wijst er verder op dat, gelet op het uniform overtredersbegrip, ook voor herstelsancties blijft gelden dat buiten redelijke twijfel vast moet komen te staan dat de student heeft gefraudeerd. Het is deze strafrechtelijke maatstaf in het onderwijsrecht die in deze annotatie centraal staat.

In de strijd tegen ondermijnende criminaliteit kan het openbaar bestuur gebruikmaken van verschillende toezichthoudende bevoegdheden. Een van deze bevoegdheden kan worden gevonden in de Algemene wet bestuursrecht (Awb). In Afdeling 2 van Boek 5 van de Awb zijn de algemene toezichthoudende bevoegdheden van toezichthouders neergelegd. Toezichthouders kunnen gebruikmaken van verschillende bevoegdheden, zoals het vorderen van inlichtingen (artikel 5:16 Awb), zaken te onderzoeken, aan opneming te onderwerpen en daarvan monsters te nemen (artikel 5:18 lid 1 Awb) en vervoermiddelen te onderzoeken met betrekking waartoe zij een toezichthoudende taak hebben (artikel 5:19 lid1 Awb). Toezichthouders zijn blijkens artikel 5:15 lid 1 Awb ook bevoegd, met medeneming van de benodigde apparatuur, elke plaats te betreden met uitzondering van een woning zonder toestemming van de bewoner. Het is deze bevoegdheid die wordt gebruikt om de inhoud van garageboxen te controleren in de strijd tegen ondermijning. Welnu, wat wordt precies bedoeld met de begrippen ‘ondermijning’ en ‘ondermijnende criminaliteit’? Het is inmiddels een oude discussie, waar reeds vele auteurs hun bijdrage aan hebben geleverd. Ik houd het erop dat met deze term vooral wordt bedoeld om een vervlechting tussen de onderwereld en de bovenwereld tegen te gaan.

Het gebruik van data is een onmisbaar onderdeel van het werk van inspecties om met beperkte menselijke capaciteit en middelen zo veel mogelijk maatschappelijk effect te realiseren. Gegevens komen uit steeds meer uiteenlopende bronnen, en de maatschappelijke verwachting neemt toe dat die gegevens op een verantwoorde manier gebruikt worden. Toezichthouders zien zich geconfronteerd met een aanzienlijke uitdaging. De groeiende hoeveelheid en diversiteit aan data maakt het voor inspecteurs steeds moeilijker om patronen en afwijkingen te herkennen. Met de inzet van data science en kunstmatige intelligentie (AI) zijn complexere analyses mogelijk. Om AI mensgericht en verantwoord te maken stelt de recent aangenomen AI-verordening kaders voor onder andere transparantie, uitlegbaarheid, non-discriminatie, en menselijke controle. Het vertalen van die kaders naar concrete werkwijzen is geen vanzelfsprekendheid. Er is daarom behoefte aan innovatieve wetenschappelijke onderbouwde AI-werkwijzen voor toepassing in de dagelijkse inspectiepraktijk.

Het WODC-rapport Moderne praktijkstructuren voor advocaten concludeert dat de huidige Voda-regels vernieuwing in de advocatuur belemmeren, waardoor vooral lage- en middeninkomens en het kleinere MKB onvoldoende toegang tot betaalbare rechtshulp hebben. De onderzoekers van de Erasmus Universiteit Rotterdam en Pro Facto presenteren een beoordelingskader met evenredigheidstoets en een erkenningsregeling waarin ook de praktijkhouder als normadressaat wordt aangemerkt. Hun actieplan kent drie fasen: besluitvorming over vier reeds bestaande praktijkstructuren vóór 2028, over IDS-uitbreiding en externe kapitaaldeelneming vóór 2030, en over een herijking van de reguleringsbevoegdheid vóór 2032. In die derde fase bepleiten de onderzoekers de regulering weg te halen bij de NOvA en onder te brengen bij een onafhankelijke instantie, mogelijk aangehaakt bij de op te richten Onafhankelijke Toezichthouder Advocatuur. Het rapport loopt parallel aan een door de NOvA zelf ingesteld onderzoek onder leiding van Jaap Winter, dat binnenkort wordt verwacht.

Een drone-inspectie van de bouwplaats met live commentaar, een algoritme dat risicoprofielen opstelt van bedrijven die het minder nauw nemen met de regels of het analyseren van data met behulp van generatieve AI: in het toezicht kan technologische innovatie het werk fundamenteel veranderen. Maar het gebruik van kunstmatige intelligentie of andere technologische innovatieve methoden in het toezicht roept vragen op: is het juridisch toegestaan en is het betrouwbaar? Met welke ethische aspecten, zoals privacy, rechtvaardigheid en transparantie moet rekening gehouden worden bij de ontwikkeling en toepassing van AI-systemen in het toezicht? Wie hoopte dat uit de verkiezingsprogramma’s voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en het coalitieakkoord van 30 januari 2026 een richting valt af te leiden, komt bedrogen uit. De brief die de Inspectieraad en het Netwerk van Publieke Dienstverleners in de zomer van 2025 aan de partijcommissies stuurden met een oproep om aandacht te besteden aan goed, onafhankelijk en toekomstbestendig toezicht, vond maar mondjesmaat gehoor.