Het gebruik van data is een onmisbaar onderdeel van het werk van inspecties om met beperkte menselijke capaciteit en middelen zo veel mogelijk maatschappelijk effect te realiseren. Gegevens komen uit steeds meer uiteenlopende bronnen, en de maatschappelijke verwachting neemt toe dat die gegevens op een verantwoorde manier gebruikt worden. Toezichthouders zien zich geconfronteerd met een aanzienlijke uitdaging. De groeiende hoeveelheid en diversiteit aan data maakt het voor inspecteurs steeds moeilijker om patronen en afwijkingen te herkennen. Met de inzet van data science en kunstmatige intelligentie (AI) zijn complexere analyses mogelijk. Om AI mensgericht en verantwoord te maken stelt de recent aangenomen AI-verordening kaders voor onder andere transparantie, uitlegbaarheid, non-discriminatie, en menselijke controle. Het vertalen van die kaders naar concrete werkwijzen is geen vanzelfsprekendheid. Er is daarom behoefte aan innovatieve wetenschappelijke onderbouwde AI-werkwijzen voor toepassing in de dagelijkse inspectiepraktijk.

Het WODC-rapport Moderne praktijkstructuren voor advocaten concludeert dat de huidige Voda-regels vernieuwing in de advocatuur belemmeren, waardoor vooral lage- en middeninkomens en het kleinere MKB onvoldoende toegang tot betaalbare rechtshulp hebben. De onderzoekers van de Erasmus Universiteit Rotterdam en Pro Facto presenteren een beoordelingskader met evenredigheidstoets en een erkenningsregeling waarin ook de praktijkhouder als normadressaat wordt aangemerkt. Hun actieplan kent drie fasen: besluitvorming over vier reeds bestaande praktijkstructuren vóór 2028, over IDS-uitbreiding en externe kapitaaldeelneming vóór 2030, en over een herijking van de reguleringsbevoegdheid vóór 2032. In die derde fase bepleiten de onderzoekers de regulering weg te halen bij de NOvA en onder te brengen bij een onafhankelijke instantie, mogelijk aangehaakt bij de op te richten Onafhankelijke Toezichthouder Advocatuur. Het rapport loopt parallel aan een door de NOvA zelf ingesteld onderzoek onder leiding van Jaap Winter, dat binnenkort wordt verwacht.

Een drone-inspectie van de bouwplaats met live commentaar, een algoritme dat risicoprofielen opstelt van bedrijven die het minder nauw nemen met de regels of het analyseren van data met behulp van generatieve AI: in het toezicht kan technologische innovatie het werk fundamenteel veranderen. Maar het gebruik van kunstmatige intelligentie of andere technologische innovatieve methoden in het toezicht roept vragen op: is het juridisch toegestaan en is het betrouwbaar? Met welke ethische aspecten, zoals privacy, rechtvaardigheid en transparantie moet rekening gehouden worden bij de ontwikkeling en toepassing van AI-systemen in het toezicht? Wie hoopte dat uit de verkiezingsprogramma’s voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en het coalitieakkoord van 30 januari 2026 een richting valt af te leiden, komt bedrogen uit. De brief die de Inspectieraad en het Netwerk van Publieke Dienstverleners in de zomer van 2025 aan de partijcommissies stuurden met een oproep om aandacht te besteden aan goed, onafhankelijk en toekomstbestendig toezicht, vond maar mondjesmaat gehoor.

Publieke toezichthouders staan steeds vaker voor complexe vraagstukken waarin maatschappelijke waarden, verantwoordelijkheden en normen niet eenduidig zijn. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd experimenteert in dit kader – als onderdeel van een onderzoeksproject – met reflexief toezicht: een innovatieve benadering die toezicht inzet als leer- en ontwikkelproces, gericht op dialoog, samenwerking, gezamenlijk leren en reflectie. In drie pilots – gericht op leiderschap en cultuur in ambulancediensten, samenwerking rond persoonsgerichte zorg voor mensen met dementie die thuis wonen, en persoonsgerichte zorg in langdurige woonvoorzieningen – is onderzocht hoe inspecteurs deze aanpak in de praktijk kunnen vormgeven om beter bij te dragen aan publieke waarden in complexe contexten. Het onderzoek laat zien dat reflexief toezicht vraagt om meervoudige rollen en andere vaardigheden van inspecteurs, en om institutionele ruimte voor experiment en leren.

In een maatschappij waarin de complexiteit van industriële processen en de risico’s voor veiligheid en milieu toenemen, is een robuuste en proactieve toezicht aanpak van onschatbare waarde. De traditionele reactieve benadering van toezicht, die voornamelijk gericht is op regelnaleving en waarbij pas ingegrepen wordt nadat zich problemen hebben gemanifesteerd, heeft grote nadelen. Met een dergelijke aanpak loopt de toezichthouder vaak achter de feiten aan. En omdat bestaande algemene regels maar al te vaak niet goed aansluiten op de praktijk heeft het toezicht de neiging bij te dragen aan de ontkoppeling tussen systeemwereld en leefwereld.
Om deze beperkingen te ondervangen hebben de Brabantse omgevingsdiensten, veiligheidsregio’s en waterschappen een nieuwe methodiek ontwikkeld, die primair gericht is op risicobeheersing en minder op regelnaleving. Deze methodiek, die is gebaseerd op onderzoek naar systeemtoezicht in de gezondheidszorg, gaat ervan uit dat bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor de met de regels beoogde maatschappelijke outcome – meer in het bijzonder een schone en veilige leefomgeving – en op de borging hiervan door de toezichthouder worden aangesproken.

Hoewel innovatie toezichthouders belangrijke kansen biedt om hun toezicht te verbeteren, laat dit artikel zien dat inherente kenmerken van toezichthouders hun innovatie juist belemmeren. Door innovatieve bedrijven te vergelijken met toezichthouders, biedt dit artikel een nieuwe verklaring voor het ontstaan van innovatiebelemmeringen bij toezichthouders. Het artikel onderbouwt dat drie inherente kenmerken van toezichthouders – rechtmatigheid, legitimiteit en onafhankelijkheid – elk leiden tot drie specifieke belemmeringen voor innovatie. Rechtmatigheid leidt tot sequentiële koppeling van kennis, een eenzijdige benadering van vraagstukken en de beperking om af te wijken van bestaande specificaties. Legitimiteit leidt tot gebondenheid aan de maatschappelijke opdracht, de prioritering van incidenten en de terughoudendheid om innovaties te implementeren. Onafhankelijkheid leidt tot de terughoudendheid om zowel politici, ondertoezichtstaanden als burgers bij innovatieprocessen te betrekken. Deze negen belemmeringen vormen gezamenlijk een innovatietragedie bij toezichthouders.