Pas op voor hoogmoed, neem verantwoordelijkheid voor (de gevolgen van) technologische innovaties, denk na over de toekomst en neem niet in eenzaamheid beslissingen. Dit zijn de belangrijkste waarschuwingen en lessen die wij de lezers van dit artikel willen meegeven bij het gebruik van datagedreven toepassingen. Het gebruik van data roept immers veel vragen op, zoals welke data kan, mag en wil een verzekeraar gebruiken bij het vaststellen van de premie en het accepteren van klanten? Wil je mensen automatisch afwijzen aan de hand van data over rijgedrag? Maar ook: waar ligt de grens tussen risicodifferentiatie en verboden discriminatie? Hoe meer de techniek zich ontwikkelt, hoe vaker verzekeraars zich over dit soort vragen zullen moeten buigen. Daarbij kunnen verzekeraars leunen op jaren- lange ervaring bij het gebruik van data omdat data aan de basis liggen van verzekeren. Toch zien we dat nieuwe technieken in combinatie met steeds meer beschikbare data nieuwe vragen oproepen. Om Nederlandse verzekeraars een kader te bieden voor het stellen en bespreken van deze vragen, heeft het Verbond van Verzekeraars in 2020 een ethisch kader datagedreven toepassingen opgesteld.

Drugs- en georganiseerde criminaliteit zijn een hot topic in Nederland. Het is mede gelet op de maatschappelijke impact van deze vormen van criminaliteit begrijpelijk dat politie en justitie prioriteit geven aan de bestrijding hiervan. Ook het (lokale) openbaar bestuur ziet een rol voor zich weggelegd in de strijd tegen de zogenoemde ondermijnende criminaliteit. De reden hiervoor is deels gelegen in de als te beperkt ervaren mogelijkheden die het strafrecht biedt om deze criminaliteit te bestrijden. Dit heeft geleid tot de introductie van de bestuurlijke aanpak van criminaliteit. In het kader daarvan heeft het fenomeen van de integrale controles zijn intrede gedaan, waarvan ook in onderhavige strafzaak sprake was.

Met de inwerkingtreding op 1 januari 2013 van de Wet van 1 december 2011 tot herziening van de regels betreffende de processtukken in strafzaken (Stb. 2011, 601) werd het Wetboek van Strafvordering gewijzigd ten aanzien van de regels aangaande de samenstelling en de kennisname van stukken in strafzaken. In de literatuur is door een aantal auteurs betoogd dat de nieuwe regeling niet altijd even helder en consistent is en voer voor discussie zou kunnen opleveren. De praktijk laat dat tot op heden inderdaad vaak genoeg zien. Met het nieuwe Wetboek van Strafvordering in aantocht is het tijd om te bekijken hoe de vlag er onder het regime van dat nieuwe Wetboek bij gaat hangen. In deze bijdrage komt allereerst de aanloop naar de huidige wettelijke regeling aan bod. Daarna behandel ik de huidige wettelijke regeling, de wettelijke regeling in het nieuwe wetboek en de beoordelingskaders die door het EHRM over toegang tot de stukken worden aangelegd. Aan het slot kom ik tot het benoemen van een aantal, in mijn optiek, belangrijke knelpunten die hernieuwde aandacht zouden moeten krijgen voordat tot een nieuwe regeling in het wetboek wordt overgegaan. Deze bijdrage eindigt met een concluderende afronding.

De strafbaarstelling van poging tot misdrijf (art. 45 Sr) staat in bijna ongewijzigde vorm sinds 1886 in ons Wetboek van Strafrecht. Aan een uitleg van de voorwaarden van deze strafbaarstelling heeft de wetgever zich destijds niet gewaagd. De inhoud en plaatsing van de algemene strafbaarstelling in het Algemeen Deel van het wetboek brengen met zich dat de werkingssfeer groot is. Artikel 45 Sr is van toepassing op de misdrijven van Boek 2 en artikel 91 Sr breidt die werking verder uit tot misdrijven buiten het Wetboek van Strafrecht. Gelet op het enorme toepassingsbereik is het niet verwonderlijk dat het criterium voor c.q. de uitleg van het moment waarop strafrechtelijke aansprakelijkheid ter zake van poging tot een misdrijf aanvangt – het begin van uitvoering – lastig in het algemeen te duiden valt. Na de inwerkingtreding van het wetboek is de Hoge Raad met de invulling van de voorwaarde van een begin van uitvoering aan de slag gegaan, met als resultaat dat in 1978 het zogenoemde Citocriterium werd geformuleerd. Een begin van uitvoering bestaat wanneer de gedragingen van de verdachte(n) naar hun uiterlijke verschijningsvorm gericht zijn op voltooiing van het voorgenomen misdrijf.

In 1994 werd in artikel 46 Sr een algemene strafbaarstelling van voorbereidingshandelingen ingevoerd. De bepaling stelt straf op de voorbereiding van delicten waarop een gevangenisstraf van acht jaren of meer is gesteld. Aanleiding voor de invoering van de strafbaarstelling vormden problemen bij de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit. Voorbereidingsgedragingen waren voor 1994 nauwelijks strafbaar gesteld, waardoor de politie veelal pas strafvorderlijk kon optreden wanneer sprake was van een begin van uitvoering van het delict. De politie bevond zich door deze leemte geregeld in een spagaat: vroeg ingrijpen in een verdachte situatie leidde tot straffeloosheid van de voorbereiders, terwijl later ingrijpen kon leiden tot onaanvaardbare maatschappelijke risico’s.