Steeds vaker berichten de media over advocaten(kantoren) die niet meer willen optreden voor bepaalde categorieën cliënten. Zo was er recent nog aandacht voor advocaten die publiekelijk verklaarden dat zij de fossiele industrie zullen weigeren als cliënt/opdrachtgever. Daarbij werd gewezen op de advocateneed en de eigen rol van advocaten in de klimaatcrisis. Het geven van juridische adviezen aan cliënten uit de fossiele industrie zou welhaast misdadig zijn, volgens de betrokken advocaten.

Op 13 en 14 december 2024 werd het tweejaarlijkse congres van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) gehouden in Maastricht. Het thema van de bijeenkomst kwam voort uit de premisse dat de strafrechtadvocatuur in de afgelopen vijftig jaar van haar bestaan misschien wel lui was geworden, nu zij in de dagelijkse praktijk vooral als procesbewaker zonder bevlogenheid en creativiteit zou hebben te gelden.  Wie een thema scherp op de kaart wil zetten, doet er natuurlijk goed aan het uitgangspunt gechargeerd en prikkelend weer te geven. De eerlijkheid gebiedt ons te zeggen dat het wel lijkt mee te vallen met de mate waarin de strafrechtadvocatuur aan de leiband van de Hoge Raad loopt. En juist ten aanzien van de onderwerpen die de congresorganisatie voor de vuist weg benoemt, geldt dat daar veel te bereiken is door actieve en betrokken advocaten: demonstratievrijheid, vrijheid van meningsuiting, discriminatie, (toeslagenaffaire), vrijwillig levenseinde, de overheid die zich niet aan haar eigen (milieu)wetgeving houdt, de wens om een rookvrije generatie te laten opgroeien, het blootleggen van ondoorzichtige constructies bij bewijsgaring (Sky, ECC), de belangen van nabestaanden van Nederlands optreden in het buitenland (Srebrenica), en ga zo maar door. 

In Nederland zijn niet alleen voltooide misdrijven strafbaar, maar ook pogingen daartoe (art. 45 lid 1 Sr). Toch kan een dader onder bepaalde voorwaarden straf voor zijn poging ontlopen door vrijwillig terug te treden (art. 46b Sr). In de literatuur wordt vrijwillige terugtred als een complex leerstuk beschouwd, mede door de onderscheidingen tussen de voltooide en onvoltooide poging en de niet-mislukte en mislukte poging. Afhankelijk van de vraag of een poging is voltooid, gelden verschillende criteria voor vrijwillige terugtred, terwijl bij een mislukte poging vrijwillige terugtred niet mogelijk is. De relevantie van deze onderscheidingen en de gevolgen hiervan voor de inroepbaarheid van vrijwillige terugtred worden geïllustreerd door de bij vrijwillige terugtred gesignaleerde inconsistenties in de feitenrechtspraak, hetgeen voor de rechtsgelijkheid onwenselijk is. In de literatuur zijn de verschillende pogingsvormen en de daaraan verbonden (on)mogelijkheid van vrijwillige terugtred op basis van deze onderscheidingen gecategoriseerd.

Het Research Memorandum van de Raad voor de rechtspraak vormt de eerste systematische poging om helderheid te scheppen in het veelgebruikte maar zelden gedefinieerde begrip “strafklimaat”. De term duikt frequent op in politiek en media, vaak als onderbouwing voor pleidooien tot een strengere aanpak van criminaliteit. Wetsvoorstellen over taakstrafverboden, minimumstraffen of verkorting van de voorwaardelijke invrijheidsstelling worden niet zelden gelegitimeerd met de stelling dat het Nederlandse strafklimaat te mild zou zijn.

De aandacht voor criminele families die betrokken zijn bij vormen van zware (georganiseerde) misdaad is in Nederland in de afgelopen tien jaar sterk gegroeid. Ook internationaal is er binnen de criminologie de laatste jaren meer aandacht gekomen voor het perspectief van families. Een criminele familie wordt in de regel gedefinieerd als een kerngezin waarin meerdere generaties betrokken zijn (geweest) bij het plegen van strafbare feiten. Er kan ook breder worden gekeken naar zogenoemde criminele familienetwerken, die bestaan uit leden van meerdere kerngezinnen met onderlinge familiebanden, die ofwel direct samenwerken bij het feitelijk plegen van strafbare feiten, ofwel elkaar daarbij indirect faciliteren. Binnen criminele gezinnen en familienetwerken kan voorts sprake zijn van cultuurspecifieke of clan-achtige kenmerken, zoals patriarchale structuren, sterke geslotenheid ten opzichte van de buitenwereld, loyaliteitsverplichtingen en groepsdruk, en in uitzonderlijke gevallen, zelfs eigen vormen van ‘rechtspraak’