Op grond van artikel 2.7.50 van het gemoderniseerde Wetboek van Strafvordering kan de officier van justitie de analyse van data in de toekomst uitbesteden aan een derde. Het bevel is tweeledig: het bewerken van data, en het verstrekken van de daardoor verkregen resultaten. Thema’s die blijken uit casus uit de huidige strafrechtspraktijk zijn illustratief voor de voor- en nadelen van deze nieuwe bevoegdheid, en de eisen die daaraan moeten worden gesteld.

Door de inzet van opsporingsbevoegdheden kunnen grote hoeveelheden data worden verkregen. In het gemoderniseerde Wetboek van Strafvordering wordt (vooralsnog) vastgehouden aan de gescheiden regeling van bevoegdheden tot vergaring van data (in het Wetboek van Strafvordering) en bevoegdheden tot analyse en verdere verwerking van (de vergaarde) data (in de Wet politiegegevens). De vraag is in hoeverre dit onderscheid in de context van digitale opsporing en het belang en de impact van gegevensanalyse nog houdbaar is. In de tweede plaats vragen wij aandacht voor een in het nieuwe Wetboek van Strafvordering geïntroduceerde nieuwe bevoegdheid tot het laten uitvoeren van de gegevensanalyse door derden, voorafgaand aan de verstrekking. Op de vraagstukken verbonden met beide situaties van data-analyse in het kader van de opsporing ga ik hierna, en ter introductie van de hiernavolgende bijdragen van Huisman en Stal, nader in.

Dit artikel gaat over digitalisering en de politiefunctie. De digitalisering heeft veranderingen teweeggebracht, waardoor het speelveld voor de politiefunctie aanzienlijk is gewijzigd. Vooral actoren buiten de politiefunctie hebben aanvullende mogelijkheden gekregen om de rechtsorde uit te dagen of daaraan bij te dragen. Dit komt door veranderingen in organisatievermogen, informatievermogen en normeringsvermogen. We geven hier voorbeelden van door de invloed van digitalisering op criminaliteit en openbare orde nader te beschouwen. Deze ‘nieuwe’ werkelijkheid dwingt de politie tot reflectie op haar rol. In dit artikel bieden we daartoe een aantal mogelijke benaderingen, waarmee we het verdere debat willen aanwakkeren over de politiefunctie en de rol die de politie daarin kan of moet vervullen. Deze benaderingen omvatten: 1) samenwerken met burgers en particuliere organisaties, en het reguleren van sociale controle, 2) bewegen van opsporing naar een integrale aanpak en 3) waarborgen van rechtsbescherming door toezicht op het gebruik van nieuwe mogelijkheden door burgers en organisaties. Deze veranderingen vereisen een proactieve aanpak om de effectiviteit van de politiefunctie in het digitale tijdperk te waarborgen en te versterken.

Het Nederlandse strafrecht kent een toenemende nadruk op preventieve sancties. Vergeleken met het klassieke schuldstrafrecht is de normering van het risicostrafrecht – en daarmee de begrenzing van de macht van de overheid om preventief de vrijheid van justitiabelen te beperken – echter nauwelijks van de grond gekomen. Dat levert fundamentele en nieuwe vragen op over de toepassing van preventieve maatregelen op grond van recidivegevaar. Het gaat hierbij om vragen als: heeft de Staat verplichtingen ten opzichte van justitiabelen tegen wie preventieve maatregelen worden getroffen, wat houdt het vaststellen van gevaar in, hoe kan de gedragsdeskundige beoordeling van het gevaar beter worden ingebed in het strafprocesrecht en in hoeverre is het gebruik van nieuwe (neuro)technologieën in dit verband juridisch en ethisch aanvaardbaar?

In dit artikel wordt, aan de hand van een analyse van het rapport van de Parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening, een omslag beschreven in het denken over de handhaving van de socialezekerheidswetgeving. Van streng ten aanzien van mogelijke fraude naar meer ruimte voor maatwerk op basis van de persoonlijke omstandigheden van het geval. Ten grondslag aan deze ontwikkeling ligt een ander mensbeeld.

Het Wetboek van Strafvordering geeft invulling aan de mogelijkheid van slachtoffers om hun rechten in het strafproces effectief uit te oefenen. Zo biedt de wet de mogelijkheid dat (delen van) het strafdossier aan een slachtoffer worden verstrekt. Hoewel die verstrekking – in de regel – plaatsvindt onder de voorwaarde dat de stukken enkel voor strafvorderlijke doeleinden worden gebruikt. Daarmee wordt ook het vertrouwelijke karakter van het strafdossier geëerbiedigd, net als de rechten van de verdachte. Niettemin ontbreekt het aan effectieve middelen om schending van de voorwaarde en misbruik van processtukken voor andere dan strafvorderlijke doeleinden te voorkomen. In deze bijdrage schetsen de auteurs het juridisch kader, de knelpunten in de praktijk en doen zij een voorstel om misbruik tegen te kunnen gaan.

Onze maatschappij is in relatief korte tijd gedigitaliseerd. Dat komt in essentie door de intensivering van twee complementaire digitaliseringsprocessen, namelijk 1) een technisch proces waarbij analoge signalen (bijv. informatie, handelingen, processen, enz.) worden omgezet in digitale vormen (bijv. in een reeks discrete waarden, zoals enen en nullen) die door elektronische apparaten (zoals computers, smartphones, tablets) kunnen worden gelezen, begrepen en opgeslagen (digitisation) en 2) een breder sociaal-technologisch proces waarbij digitale technologieën en toepassingen (bijv. artificiële intelligentie, Internet of Things, blockchain) in de maatschappij worden gebruikt (ook wel digitalisation genoemd) (Legner et al., 2017).