Waar leken bij de ‘Zwarte Ruiter’ zullen denken aan de Nazgûl uit The Lord of the Rings, aan een vogel uit de familie van snipachtigen, aan het bekende verhaal over Don Diego de la Vega, of meer lokaal aan de naam van een vermaard muziekcafé in Den Haag, een molen in Alkmaar, een bierbrouwerij in Maastricht of een buurtschap nabij Steenbergen, denken strafrechtsgeleerden bij die naam aan de rechtsregel dat het adagium ‘dat geen straf mag worden opgelegd die zwaarder is dan door de schuld van de dader wordt gerechtvaardigd’ in geen rechtsregel steun vindt.In deze bijdrage wordt gereflecteerd op de huidige betekenis van dit arrest voor het sanctierecht, waarbij uitgebreid wordt stilgestaan bij de feitelijke context van de zaak en de staat van het sanctierecht in de jaren 50 van de vorige eeuw.

Vaste rechtspraak van de Hoge Raad is dat de selectie en waardering van het voorhanden bewijsmateriaal zijn voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt. De Hoge Raad blijft in principe zelf van de feiten(vaststelling) af. Het maakt daarbij niet uit of die afweging van de feitenrechter tot een bewezenverklaring of vrijspraak leidt. Het problematische daarbij is dat deze beslissing inzake die selectie en waardering – behoudens bijzondere gevallen – van de Hoge Raad geen motivering behoeft en in cassatie niet met vrucht kan worden bestreden. Volgens vaste jurisprudentie van de Hoge Raad is het voldoende dat het gebezigde bewijs de bewezenverklaring kán volgen, zonder dat een nadere uitleg van de feitenrechter in alle gevallen is voorgeschreven. Dat volgt (onder andere) uit het arrest Heroïne in dakgoot. Mede naar aanleiding van dit arrest wordt in deze bijdrage gereflecteerd op het stelsel van verweren en motiveren.

Het voorstel om in het kader van de modernisering van het Wetboek van Strafvordering het verdachte-begrip te herijken kan worden onderschreven. Het voorgestelde verdachte-begrip brengt echter mee dat aan de hoedanigheid van verdachte verbonden verdedigingsrechten pas van toepassing zijn zodra iemand feitelijk als verdachte is aangemerkt. Dit verschil met het huidige verdachte-begrip heeft als consequentie dat iemand die ten onrechte niet of nog niet als verdachte wordt aangemerkt verdedigingsrechten mist. Deze consequentie van het wetsvoorstel is niet onderbouwd en mogelijk onvoldoende onderkend.

De discussie over de vraag welke mate van openheid er naar patiënten en hun naasten moet worden betracht in het geval van een calamiteit is door de uitspraak die de Hoge Raad in februari 2023 deed in de Prisma-zaak geïntensiveerd. Maar niet alleen de uitspraak van de Hoge Raad leidt tot hernieuwde aandacht voor dit onderwerp. Ook de eerste evaluatie van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) en de reactie van de minister daarop dragen daaraan bij. En dat geldt ook voor recente uitspraken van tuchtcolleges over calamiteitenrapportages en de veranderde aanpak van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) met betrekking tot calamiteiten. In deze bijdrage bespreek ik al deze ontwikkelingen, om een antwoord te kunnen geven op de vraag waar we nu staan ten aanzien van openheid over calamiteiten.