De georganiseerde (drugs)misdaad heeft op verschillende manieren grote schadelijke (maatschappelijke) gevolgen. Dit wordt doorgaans aangeduid met het begrip ondermijning. In dit artikel beschrijven we twee niveaus van slachtofferschap van ondermijning, namelijk sociaal en economisch. De sociale problematiek verwijst naar kwetsbare en moeilijk te identificeren slachtoffers van criminele uitbuiting en arbeidsuitbuiting. Op economisch vlak bespreken we de verstoring van het financieel-economisch systeem en hoe bedrijven slachtoffer kunnen worden van ondermijning. Daarna zetten we uiteen hoe de – tot nu toe vaak onzichtbare of niet-bereikte – slachtoffers benaderd en geholpen kunnen worden. Daarbij concentreren we ons op de rol van sociale professionals.

De beslissing van het Haagse gerechtshof over in Ethiopië gepleegde oorlogsmisdrijven legt de obstakels bloot die slachtoffers van dergelijke misdrijven tegenkomen in hun zoektocht naar financiële compensatie binnen het Nederlandse strafproces. Dat heeft ten eerste te maken met de uitleg van de ontvankelijkheidsvereisten van art. 51f Sv en art. 361 lid 3 Sv, en ten tweede met de omstandigheid dat oorlogsmisdrijven niet vallen onder de ongemaximeerde voorschotregeling die verbonden is met de schadevergoedingsmaatregel (art. 36f Sr). Hier ligt een kans voor de strafrechter én de regelgever tot het bieden van daadwerkelijk financieel herstel, en daardoor bij te dragen aan duurzame vrede in buitenlandse conflictgebieden.

Ondanks dat de maatschappelijke en financiële schade van organisatiecriminaliteit groot is, wordt er in de wetenschappelijke literatuur en in de rechtspraktijk betrekkelijk weinig aandacht besteed aan de schade en slachtoffers van de schadelijke gedragingen door ondernemingen. In deze bijdrage wordt ingegaan op de redenen daartoe en wordt ervoor gepleit de black box van schade en slachtofferschap te openen.

Kan een organisatie de belangen van benadeelden in een strafprocedure behartigen door voeging van een collectieve schadevergoedingsvordering? Voegingsgerechtigd zijn rechtstreeks benadeelden van het strafbare feit waarvoor de verdachte wordt veroordeeld. Benadeelden kunnen hiervoor een andere partij machtigen. Ik betoog dat een organisatie aan artikel 3:305a BW haar bevoegdheid kan ontlenen om voor benadeelden een collectieve schadevergoedingsvordering bij de strafrechter in te stellen. De hierbij geldende bijzondere ontvankelijkheidsvoorwaarde waaronder de belangrijkste dat hun belangen gelijksoortig zijn, zodat de rechter in staat is deze gebundeld te behandelen en te abstraheren van de individuele feiten en omstandigheden, maakt dat de beoordeling hiervan het strafproces niet onevenredig belast.