Drugs- en georganiseerde criminaliteit zijn een hot topic in Nederland. Het is mede gelet op de maatschappelijke impact van deze vormen van criminaliteit begrijpelijk dat politie en justitie prioriteit geven aan de bestrijding hiervan. Ook het (lokale) openbaar bestuur ziet een rol voor zich weggelegd in de strijd tegen de zogenoemde ondermijnende criminaliteit. De reden hiervoor is deels gelegen in de als te beperkt ervaren mogelijkheden die het strafrecht biedt om deze criminaliteit te bestrijden. Dit heeft geleid tot de introductie van de bestuurlijke aanpak van criminaliteit. In het kader daarvan heeft het fenomeen van de integrale controles zijn intrede gedaan, waarvan ook in onderhavige strafzaak sprake was.

Met de inwerkingtreding op 1 januari 2013 van de Wet van 1 december 2011 tot herziening van de regels betreffende de processtukken in strafzaken (Stb. 2011, 601) werd het Wetboek van Strafvordering gewijzigd ten aanzien van de regels aangaande de samenstelling en de kennisname van stukken in strafzaken. In de literatuur is door een aantal auteurs betoogd dat de nieuwe regeling niet altijd even helder en consistent is en voer voor discussie zou kunnen opleveren. De praktijk laat dat tot op heden inderdaad vaak genoeg zien. Met het nieuwe Wetboek van Strafvordering in aantocht is het tijd om te bekijken hoe de vlag er onder het regime van dat nieuwe Wetboek bij gaat hangen. In deze bijdrage komt allereerst de aanloop naar de huidige wettelijke regeling aan bod. Daarna behandel ik de huidige wettelijke regeling, de wettelijke regeling in het nieuwe wetboek en de beoordelingskaders die door het EHRM over toegang tot de stukken worden aangelegd. Aan het slot kom ik tot het benoemen van een aantal, in mijn optiek, belangrijke knelpunten die hernieuwde aandacht zouden moeten krijgen voordat tot een nieuwe regeling in het wetboek wordt overgegaan. Deze bijdrage eindigt met een concluderende afronding.

De strafbaarstelling van poging tot misdrijf (art. 45 Sr) staat in bijna ongewijzigde vorm sinds 1886 in ons Wetboek van Strafrecht. Aan een uitleg van de voorwaarden van deze strafbaarstelling heeft de wetgever zich destijds niet gewaagd. De inhoud en plaatsing van de algemene strafbaarstelling in het Algemeen Deel van het wetboek brengen met zich dat de werkingssfeer groot is. Artikel 45 Sr is van toepassing op de misdrijven van Boek 2 en artikel 91 Sr breidt die werking verder uit tot misdrijven buiten het Wetboek van Strafrecht. Gelet op het enorme toepassingsbereik is het niet verwonderlijk dat het criterium voor c.q. de uitleg van het moment waarop strafrechtelijke aansprakelijkheid ter zake van poging tot een misdrijf aanvangt – het begin van uitvoering – lastig in het algemeen te duiden valt. Na de inwerkingtreding van het wetboek is de Hoge Raad met de invulling van de voorwaarde van een begin van uitvoering aan de slag gegaan, met als resultaat dat in 1978 het zogenoemde Citocriterium werd geformuleerd. Een begin van uitvoering bestaat wanneer de gedragingen van de verdachte(n) naar hun uiterlijke verschijningsvorm gericht zijn op voltooiing van het voorgenomen misdrijf.

In 1994 werd in artikel 46 Sr een algemene strafbaarstelling van voorbereidingshandelingen ingevoerd. De bepaling stelt straf op de voorbereiding van delicten waarop een gevangenisstraf van acht jaren of meer is gesteld. Aanleiding voor de invoering van de strafbaarstelling vormden problemen bij de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit. Voorbereidingsgedragingen waren voor 1994 nauwelijks strafbaar gesteld, waardoor de politie veelal pas strafvorderlijk kon optreden wanneer sprake was van een begin van uitvoering van het delict. De politie bevond zich door deze leemte geregeld in een spagaat: vroeg ingrijpen in een verdachte situatie leidde tot straffeloosheid van de voorbereiders, terwijl later ingrijpen kon leiden tot onaanvaardbare maatschappelijke risico’s.

Bij de invoering van ons huidige Wetboek van Strafvordering kreeg de fase van de vervolging een prominente positie. Die positie kreeg deze fase omdat de vervolging van oudsher sterk verbonden was met de rechtsbescherming van de verdachte. Ondanks die centrale positie en de relatie met de rechtsbescherming van de verdachte, is het de wetgever destijds niet gelukt de vervolging in het Wetboek van Strafvordering scherp af te bakenen. De poging om in artikel 136 ORO een vervolgingsbegrip te formuleren, werd uiteindelijk zonder succes afgeblazen. Daarmee liet de wetgever van 1926 de betekenis van de vervolging over aan de rechtspraktijk en wetenschap. Bij de huidige modernisering van het Wetboek van Strafvordering neemt de minister het heft echter (weer) in handen. Vanwege de centrale positie van de vervolging en de daaraan verbonden rechtsbescherming is diens conclusie evenwel opmerkelijk te noemen.

‘Bedrijfsleven wil wetgeving om zelf fraude aan te pakken’ kopte het Financieele Dagblad op 13 januari 2022. Het bedrijfsleven heeft het idee om een cross-sectorale database op te zetten waarin fraudegevallen geregistreerd worden. Door gegevens uit die database uit te wisselen, zouden bedrijven fraude zelf effectiever kunnen aanpakken. Een vergelijkbaar systeem bestaat al ­jaren in het Verenigd Koninkrijk en zou daar voor miljarden aan schade hebben voorkomen. Op dezelfde dag dat het hiervoor genoemde krantenartikel verscheen, diende bij het Gerechtshof Den Haag het hoger beroep in een drietal zaken dat onderdeel uitmaakte van de ­zogenaamde ‘Proeftuin verzekeringsfraude’. Kern van ­deze Proeftuin verzekeringsfraude is dat het Openbaar ­Ministerie van verzekeringsmaatschappijen ‘panklare’ dossiers ontvangt over zaken van verzekeringsfraude, op basis waarvan het Openbaar Ministerie verdachten voor de rechter brengt. In eerste aanleg keurde de rechter deze werkwijze af: de officier van justitie werd niet-ontvankelijk verklaard, omdat vervolging ingesteld was op basis van feitenonderzoek dat niet door politie en het Openbaar Ministerie zelf was verricht.

Rechtspersonen zijn vanaf de twintigste eeuw een steeds belangrijkere rol gaan spelen in onze samenleving. Inmiddels zijn zij doorgedrongen tot alle facetten van het dagelijks leven en hun belang als sociale actoren is op een aantal terreinen velen malen groter dan dat van individuen. De toegenomen maatschappelijke relevantie van rechtspersonen heeft geleid tot een zoektocht naar mogelijkheden om te bewerkstelligen dat relevante wet- en regelgeving ook op rechtspersonen van toepassing is, en dat rechtspersonen aansprakelijk kunnen worden gesteld in geval van overtreding van die wet- en regelgeving. Het strafrecht en het bestraffend bestuursrecht – tezamen aangeduid als het bestraffend publiekrecht – spelen daarin inmiddels een belangrijke rol, maar dat is een relatief recent verschijnsel. De korte geschiedenis van de rechtspersoon in het strafrecht en de stormachtige ontwikkelingen in het bestraffend ­bestuursrecht dragen eraan bij dat er diverse vragen bestaan omtrent de rechtspositie van de rechtspersoon in het ­bestraffend publiekrecht. In die openstaande vragen is de aanleiding voor, en relevantie van het onderzoek gelegen.