Hoge transacties met bedrijven in grote en complexe strafzaken blijven de gemoederen bezighouden, zowel in de wetenschap als maatschappelijk en politiek. Met de recent gepresenteerde plannen van minister Grapperhaus voor de toekomst van de buitengerechtelijke afdoening is deze discussie in een stroomversnelling geraakt. Voorgesteld wordt om de hoge transactie een eigen regeling te geven in het gemoderniseerde Wetboek van Strafvordering en de toepassing van de transactie voor het overige (verder) af te bouwen. Bovendien zal de nieuwe wettelijke regeling voorzien in een rechterlijke toets van hoge transacties en van ontnemingsschikkingen.

Bij het moderniseren van het Wetboek van Strafvordering hoort uiteraard ook het moderniseren van de procedures in hoger beroep en cassatie. Hoewel de meest ingrijpende wijzigingen die de minister voorstaat de procedure in hoger beroep raken, verandert ook in de cassatiefase het nodige. Deze bijdrage is in hoofdzaak gewijd aan de veranderingen in de beslisschema’s in hoger beroep en cassatie.

In de goede oude tijd kon op grond van het in art. 430 Sv neergelegde verbod door de verdachte tegen een vrijspraak geen cassatie worden ingesteld. Per 1 januari 2003 is dit cassatieverbod vervallen. Door het vervallen van dit verbod werd de mogelijkheid om een cassatieberoep te beperken actueel. Die mogelijkheid is beschreven in art. 429 Sv. Op grond van deze bepaling kan het cassatieberoep ook tegen een gedeelte van het vonnis of arrest worden ingesteld. Met instellen valt het partieel intrekken, zoals bedoeld in art. 454 lid 1Sv, op één lijn te stellen.

Ondanks het feit dat het zwijgrecht en het recht tegen zelfincriminatie niet als zodanig expliciet worden erkend in artikel 6 EVRM, maken zij volgens het EHRM deel uit van de kern van het recht op een eerlijk proces dat in dit artikel is vervat, hetgeen de Hoge Raad eveneens onderschrijft. De wijze waarop de Hoge Raad het recht tegen zelf incriminatie (of: het nemo tenetur-beginsel) uitlegt, is evenwel niet gelijk aan de uitleg van het EHRM. Dit verschil in interpretatie concentreert zich vooral rondom de uitleg van ‘wils(on)afhankelijke informatie’, hetgeen in de hierboven afgedrukte uitspraken wordt geïllustreerd.

Het arrest van de Hoge Raad in de zaak van de gemeente Stichtse Vecht lijkt te leiden tot een willekeurig onderscheid in vervolgbaarheid van openbare lichamen in de zin van artikel 7 Grondwet en feitelijk leidinggevers voor dodelijke ongelukken. De Hoge Raad vat die vervolgbaarheid ruim op in de zin dat een gemeente kan worden vervolgd voor een nalatigheid om een besluit te nemen wanneer derden dat besluit kunnen uitvoeren.