Van spoor naar bewijs: hoe de strafrechter digitaal bewijs waardeert

In vrijwel elke strafzaak speelt inmiddels digitaal bewijs een rol: een telefoonextractie, chatberichten, een IP-adres, een tijdstempel. Toch staat de waardering van dat bewijs nog opvallend weinig ter discussie. Een proces-verbaal van een opsporingsambtenaar kan op grond van art. 344 lid 2 Sv op zichzelf al bewijs opleveren, en wat in dat proces-verbaal over een digitaal spoor staat, wordt vaak zonder veel omhaal overgenomen. Drie recente uitspraken laten zien dat het de moeite loont om kritischer te kijken naar wat er is aangetroffen en, belangrijker nog, naar wat daaruit wordt afgeleid.

Drie niveaus van interpretatie

Een bruikbaar hulpmiddel daarbij is het onderscheid tussen drie interpretatieniveaus, dat uit de klassieke forensische wetenschap komt. Op bronniveau gaat het om de herkomst van een spoor: van welk apparaat of welke persoon is het afkomstig? Op activiteitniveau gaat het om de vraag welke handeling van een gebruiker, of welke technische gebeurtenis, daaruit kan worden afgeleid. Op delictniveau gaat het om de betekenis van dat scenario voor de bewijsbeslissing. Het NFI werkt in zijn rapportages met waarschijnlijkheidstermen die op die niveaus aansluiten, zoals te zien is in de vakbijlage over interdisciplinair forensisch onderzoek. Het NFI erkende in een eigen project al dat conclusies op activiteitniveau lastig te trekken zijn, en noemde daarbij ook de vraag hoe een bestand op een computer terecht is gekomen. In processen-verbaal van bevindingen lopen de niveaus vaak door elkaar.

Een LNK-bestand en een laptop die niemand vond

Dat zie je terug in een arrest van het Gerechtshof Amsterdam van 16 april 2026. Een helpdeskmedewerker van een softwarebedrijf werd ervan verdacht met het certificaat van een klant patiëntgegevens van ongeveer 30.000 personen te hebben gedownload, met het programma Postman en vanaf een afwijkend IP-adres. Daarna volgden dreigberichten met het verzoek om bitcoins te betalen. De gebruikte laptop is nooit aangetroffen. Op een USB-stick van de verdachte werd wel een LNK-bestand gevonden met een verwijzing waaruit zou blijken dat Postman zeer waarschijnlijk op die laptop was geïnstalleerd, en andere LNK-bestanden toonden dezelfde gebruikersnaam als op zijn desktop. Samen met een telefoon zonder accu waarop dezelfde datasets stonden, oordeelde het hof dat de verdachte de gebruiker van de laptop was. Het alternatieve scenario van een hack van buitenaf noemde het hof volstrekt onaannemelijk.

De uitkomst is goed te volgen. Toch is het interessant dat uit het arrest niet blijkt wie de conclusie zeer waarschijnlijk trok, met welke tool, en of het om een bevinding op bron- of activiteitniveau ging. Juist bij een spoor als een LNK-bestand, dat iets zegt over een bestand op een ander apparaat, is dat onderscheid niet zonder betekenis.

Wat de tool laat zien, is nog geen feit

Een tweede voorbeeld komt van de Rechtbank Limburg van 1 juli 2026. In een zaak over kinderpornografisch materiaal sprak de rechtbank de verdachte vrij. Dat bestanden met een tool als Cellebrite UFED technisch kunnen worden uitgelezen, betekent volgens de rechtbank niet dat zij voor de gebruiker feitelijk toegankelijk waren. Paden als Media/Phone/Snapchat waren vermoedelijk geen echte bestandspaden op de telefoon, maar weergaven die het extractierapport zelf genereerde. Een bevinding van de verbalisant over thumbnails noemde de rechtbank innerlijk tegenstrijdig.

Dat sluit aan bij onderzoek van Andersen, Sunde en Porter naar tool induced bias: de manier waarop software data presenteert, kan de interpretatie van de onderzoeker sturen. De auteurs onderzochten ook of het gebruik van een tweede tool die vertekening tegengaat. Inzage in de ruwe data en dubbele verificatie zijn in elk geval voor de hand liggende waarborgen.

Als verbalisanten het niet eens zijn

Tot slot de Hoge Raad. In een arrest van 2 juni 2026 ging het om de vraag of een Snapchat-video met de telefoon van de verdachte was gemaakt. De verbalisanten spraken elkaar tegen: de een vond het onwaarschijnlijk, de ander aannemelijk en een derde na referentietests zeer waarschijnlijk. Het NFI rapporteerde vervolgens dat de aangetroffen sporen veel waarschijnlijker waren als de video van die telefoon afkomstig was dan van een andere telefoon. Dat is een formulering op bronniveau, die iets anders zegt dan dat de verdachte de video heeft gemaakt. De Hoge Raad bevestigde dat technisch opsporingsonderzoek door een opsporingsambtenaar onder hetzelfde kader valt als deskundigenonderzoek. Voor een tweede tegenonderzoek is wel een nadere onderbouwing nodig, bijvoorbeeld concrete aanwijzingen dat het eerdere onderzoek niet aan de methodologische eisen voldoet.

Wat moet een verdediging dan eigenlijk aanvoeren, als niet uit het dossier blijkt hoe een conclusie tot stand kwam? Daar wringt het. De kwaliteit van de verslaglegging bepaalt in hoge mate of een betrouwbaarheidsverweer kans maakt.

Verdieping in de Specialisatieopleiding Cybercrime

Precies deze vragen staan centraal in bijeenkomst 4 van de Specialisatieopleiding Cybercrime 2027, op 24 september 2027: digitaal bewijs, data-analyse en cybercrime in de rechtszaal. Medewerkers van het NFI laten zien hoe onderzoek aan digitale apparaten en aan grote datasets in de praktijk verloopt en hoe zij rapporteren. Roel Klaar, stafjurist en onderzoeker bij het Gerechtshof Den Haag en het Kenniscentrum Cybercrime, en Celine Taylor Parkins-Ozephius, docent-promovenda straf(proces)recht aan de Universiteit Utrecht, behandelen hoe de strafrechter digitaal bewijs waardeert, met de interpretatieniveaus en de risico's van tool induced bias, en geven handvatten voor de verslaglegging van digitale bevindingen in processen-verbaal. Dat is bruikbaar voor wie zulke processen-verbaal opmaakt, voor wie ze moet beoordelen en voor wie ze ter discussie wil stellen. De opleiding bestaat uit zes bijeenkomsten, fysiek in Den Haag, live online of achteraf terug te kijken. Bij aanmelding vóór 10 januari 2027 geldt het early bird-tarief. Meer informatie en inschrijven via de opleidingspagina.

Print Friendly and PDF ^