Van hoge transactie naar hoge strafbeschikking: de buitengerechtelijke afdoening van fraude- en corruptiezaken

Op het Anti-Corruptie Congres 2026 van de BijzonderStrafrecht Academie, op donderdag 19 november 2026 in Den Haag, verzorgt Casper van der Meulen, advocaat bij Forest Flint, een bijdrage over de schikkingspraktijk van het Openbaar Ministerie, met als ondertitel inzichten en trends van de afgelopen jaren en de opkomst van de hoge strafbeschikking. Het Openbaar Ministerie doet complexe fraude- en corruptiezaken tegen rechtspersonen in veel gevallen buiten de klassieke strafzitting af, via een transactie, een OM-strafbeschikking of, in zaken die wel op zitting komen, via procesafspraken met de verdediging. Voor hoge transacties geldt sinds september 2020 de Aanwijzing hoge transacties, met een verplichte advisering door een onafhankelijke toetsingscommissie in afwachting van een wettelijke rechterlijke toets. In 2025 en 2026 verschoof de aandacht naar de hoge strafbeschikking, die buiten die advisering valt en waarover het OM inmiddels beleid ontwikkelt, terwijl de procureur-generaal bij de Hoge Raad een toezichtonderzoek startte en de wetgever met de Eerste Aanvullingswet bij het nieuwe Wetboek van Strafvordering een rechterlijke verloftoets voorbereidt. Deze blog zet het kader, de recente ontwikkelingen en de grote afdoeningen van de afgelopen periode op een rij en beschrijft de congresbijdrage.

Transactie, strafbeschikking en de Aanwijzing hoge transacties

De transactie van artikel 74 van het Wetboek van Strafrecht is een consensuele afdoening: door te voldoen aan gestelde voorwaarden, zoals betaling van een geldsom, afstand van in beslag genomen voorwerpen of vergoeding van schade, voorkomt de verdachte strafvervolging, zonder formele schuldvaststelling. De OM-strafbeschikking van artikel 257a van het Wetboek van Strafvordering is een daad van vervolging waarbij het OM zelf een straf oplegt en waarbij schuld wordt vastgesteld; de verdachte die het daarmee oneens is, kan verzet instellen, waarna de zaak alsnog aan de rechter wordt voorgelegd.

Voor hoge transacties geldt sinds 4 september 2020 de Aanwijzing hoge transacties, gepubliceerd in de Staatscourant. Als hoge transactie gelden transacties met een boetecomponent van € 200.000 of meer en transacties met een totale transactiewaarde van € 1.000.000 of meer. Een voorgenomen hoge transactie wordt ter advisering voorgelegd aan de Toetsingscommissie hoge transacties, die na het horen van het parket en de verdediging marginaal toetst of sprake is van een passende afdoening waartoe het OM in redelijkheid kan besluiten, en daarover adviseert aan het College van procureurs-generaal. Deze commissietoets geldt totdat rechterlijke toetsing wettelijk is geregeld. Bij een hoge transactie publiceert het OM in beginsel een persbericht met een uitgebreid feitenrelaas.

De opkomst van de hoge strafbeschikking

In juni 2026 kwam de verhouding tussen beide instrumenten onder druk te staan. NRC berichtte over onvrede binnen de toetsingscommissie, waarna de voorzitter en een lid van de commissie hun vertrek aankondigden; volgens die berichtgeving doet het OM grote strafzaken tegen van fraude verdachte rechtspersonen de laatste jaren vaker af met een hoge strafbeschikking dan met een hoge transactie, waardoor de commissie minder te toetsen krijgt. Het OM reageerde op 16 juni 2026 met een uiteenzetting van het onderscheid tussen beide instrumenten en kondigde aan beleid te ontwikkelen over de hoge strafbeschikking. Diezelfde dag maakte de procureur-generaal bij de Hoge Raad bekend een toezichtonderzoek te starten naar de praktijk van de hoge transactie, waarin ook de verhouding tot de OM-strafbeschikking aan de orde komt. Een uitgebreide bespreking van deze episode staat in de eerdere blog op BijzonderStrafrecht.nl.

Grote buitengerechtelijke afdoeningen in 2025 en 2026

Het Jaaroverzicht criminele geldstromen 2025 van het Openbaar Ministerie, gepubliceerd op 25 juli 2026, bevat een aantal recente voorbeelden van deze afdoeningspraktijk. Twee vennootschappen van Morgan Stanley accepteerden strafbeschikkingen van in totaal € 101 miljoen wegens het opzettelijk indienen van onjuiste aangiften dividendbelasting, naast een fiscale navordering door de Belastingdienst. In een fraudezaak rond een buitenlandse multinational kregen vier natuurlijke personen en drie rechtspersonen geldboetes van in totaal € 3,4 miljoen en werd ruim € 82,1 miljoen aan vermogen afgepakt; het OM noemde als motieven voor de buitengerechtelijke afdoening de snelheid van de afdoening en de leeftijd en gezondheid van de hoofdverdachten. Heineken Nederland kreeg een strafbeschikking van € 1,5 miljoen wegens het vullen en op de markt brengen van ruim 7,2 miljoen blikjes zonder statiegeld. Deze zaken illustreren dat de strafbeschikking inmiddels ook in de allergrootste zaken wordt ingezet.

Rechterlijke toetsing in aantocht

De wettelijke regeling waarop de Aanwijzing hoge transacties vooruitloopt, is opgenomen in de Eerste Aanvullingswet bij het nieuwe Wetboek van Strafvordering, die bij de Tweede Kamer aanhangig is. Daarin is voor voorgenomen hoge transacties en hoge ontnemingsschikkingen een rechterlijke toets voorgesteld via een verlofprocedure bij het gerechtshof, met dezelfde drempels als de aanwijzing; in die procedure worden de verdachte en de rechtstreeks belanghebbende gehoord en is de behandeling niet openbaar. Voor de hoge strafbeschikking is geen vergelijkbare toets voorgesteld. Een rapportage van een aantal universiteiten voor de Tweede Kamer vraagt op dat punt aandacht voor gelijkwaardige rechtsbescherming en voor de samenhang tussen de afdoeningsmodaliteiten. De parlementaire behandeling van de Eerste Aanvullingswet moet nog plaatsvinden.

De bijdrage op het Anti-Corruptie Congres 2026

In zijn bijdrage bespreekt Van der Meulen de inzichten en trends van de afgelopen jaren en de opkomst van de hoge strafbeschikking. Volgens de congresomschrijving kunnen hoge transacties, strafbeschikkingen en procesafspraken zaken versnellen, maar roepen zij ook vragen op over wanneer een buitengerechtelijke afdoening passend is, welke transparantie en rechterlijke controle daarbij nodig zijn en wat deze ontwikkeling betekent voor ondernemingen, bestuurders, slachtoffers en de rechtspraktijk. Het congres vindt plaats op donderdag 19 november 2026 van 10.00 tot 17.00 uur in het centrum van Den Haag, nabij het Centraal Station, en behandelt daarnaast onder meer de EU-anticorruptierichtlijn, de herijkte Amerikaanse FCPA-handhaving, corruptie als systeemfalen, persoonsverwisseling in de strafrechtketen en het meldklimaat binnen organisaties. Deelname is uitsluitend fysiek mogelijk en levert zes PO- en PE-punten op. Het volledige programma en de inschrijfmogelijkheid staan op de congrespagina.

Afsluiting

De buitengerechtelijke afdoening van grote fraude- en corruptiezaken verloopt langs de hoge transactie, sinds 2020 genormeerd in de Aanwijzing hoge transacties met advisering door de Toetsingscommissie hoge transacties, en in toenemende mate langs de OM-strafbeschikking, die buiten die advisering valt. Het OM ontwikkelt beleid over de hoge strafbeschikking, de procureur-generaal bij de Hoge Raad doet toezichtonderzoek naar de praktijk van de hoge transactie en de Eerste Aanvullingswet met de voorgestelde rechterlijke verloftoets ligt bij de Tweede Kamer. Op 19 november 2026 bespreekt Casper van der Meulen deze ontwikkelingen op het Anti-Corruptie Congres 2026 in Den Haag.