Negen van de 26 omgevingsdiensten voldoen niet aan de robuustheidscriteria
/Staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat heeft op 5 november 2026 de Kamerbrief over het traject robuustheid omgevingsdiensten naar de Tweede Kamer gestuurd. Van de 26 omgevingsdiensten voldeden er op het peilmoment van 1 april 2026 zeventien aan de robuustheidscriteria en negen niet. Gemeenten, provincies en omgevingsdiensten hadden afgesproken dat alle diensten op die datum aan de criteria zouden voldoen. De staatssecretaris gaat ervan uit dat de negen achterblijvende diensten uiterlijk 1 juli 2027 alsnog voldoen, of helder maken hoe en wanneer zij dat gaan bereiken. Het traject maakt deel uit van de versterking van het stelsel voor vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) in het milieudomein, die volgt op het rapport Om de leefomgeving van de commissie Van Aartsen uit maart 2021. Bij de brief zijn onder meer twee rapporten van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) gevoegd, over de actualiteit van milieuvergunningen en over de wettelijke advisering van de inspectie bij omgevingsvergunningen voor bedrijven.
Achtergrond: de commissie Van Aartsen en de robuustheidscriteria
Omgevingsdiensten verlenen vergunningen, houden toezicht en handhaven namens gemeenten en provincies. De commissie Van Aartsen constateerde in 2021 dat verschillen in uitvoering tussen regio’s en onvoldoende kennis bij omgevingsdiensten kunnen leiden tot milieu- en gezondheidsschade en tot economische en bestuurlijke schade. Het kabinet wil daarom een minder gefragmenteerd en minder vrijblijvend VTH-stelsel. Volgens de Kamerbrief verloopt de versterking langs vier sporen: bestuurlijk, juridisch, kennis en handhaving.
De robuustheidscriteria vormen in dat traject een ondergrens. Zij zien onder meer op de omvang van een omgevingsdienst, met een omzetnorm van € 16,5 miljoen, op het mandaat van de directeur en op de beschikbare middelen voor innovatie en business intelligence. De criteria en randvoorwaarden zijn toegelicht in een bijlage bij de brief over randvoorwaarden en kpi’s robuustheid. Uit de beslisnota bij de Kamerbrief blijkt dat omgevingsdiensten bij eerdere voortgangsrapportages geen onderbouwende stukken hoefden mee te sturen. Voor het peilmoment van 1 april 2026 was die onderbouwing wel vereist; de stukken zijn vormvrij uitgevraagd om de uitvoeringslast te beperken.
Beoordeling per 1 april 2026
Zeventien omgevingsdiensten zijn op 1 april 2026 als robuust beoordeeld. Twee daarvan, Noordzeekanaalgebied en Brabant Noord, werden op basis van hun zelftoets al als robuust aangemerkt. De negen overige diensten deelt de brief in drie groepen in.
Groningen, Zuidoost-Brabant, Noord-Holland Noord en Rivierenland voldoen op één of enkele punten nog niet, bijvoorbeeld wat betreft middelen voor innovatie, het mandaat van de directeur of een innovatieagenda. Voor Groningen en Zuidoost-Brabant verwacht de staatssecretaris dat zij binnen afzienbare tijd robuust zijn. Noord-Holland Noord en Rivierenland hebben inmiddels verbeteringen doorgevoerd.
Een tweede groep zoekt de oplossing in schaalvergroting. IJmond onderzoekt fusiemogelijkheden. Achterhoek en Veluwe hebben een intentieverklaring getekend en willen per 1 januari 2030 fuseren. De Vallei laat een impactanalyse uitvoeren naar opschaling.
Bij twee diensten zijn meerdere aandachtspunten. IJsselland verwacht via een eigen ontwikkelroute in 2028 aan de criteria te voldoen. Bij FUMO, de omgevingsdienst in Fryslân, is onder meer onduidelijk of alle gemeenten hun verplichte basistaken daadwerkelijk bij de omgevingsdienst hebben ondergebracht. FUMO heeft een ontwikkelprogramma opgesteld, waarvan de eerste resultaten begin 2027 worden verwacht. Volgens de beslisnota worden alle omgevingsdiensten per brief individueel over hun beoordeling geïnformeerd.
Vervolgstappen en aanpassing van de criteria
De staatssecretaris gaat voor het einde van 2026 in gesprek met de gedeputeerden van de betrokken provincies. Het uitgangspunt is dat de niet-robuuste diensten uiterlijk 1 juli 2027 alsnog voldoen of een heldere uitleg geven over hoe en wanneer zij dat bereiken.
Daarnaast past het ministerie de criteria zelf aan. De omzetnorm van € 16,5 miljoen wordt weer geïndexeerd; het tijdstip daarvan wordt besproken in het Bestuurlijk Omgevingsberaad van eind november. Het ministerie kijkt ook naar aanvullende criteria die de daadwerkelijk geleverde kwaliteit meten en niet alleen de inrichting van de organisatie. De bestaande monitoring wordt opgeschort totdat een objectievere aanpak is ontwikkeld. Voor fusies blijft financiële ondersteuning beschikbaar.
ILT: actualiteit van milieuvergunningen
Het eerste bijgevoegde ILT-rapport, De basis moet op orde: milieurisico’s door onvoldoende grip op actualisatie vergunningen, dateert van 9 oktober 2026. De inspectie sprak voor dit kwalitatieve onderzoek met alle 26 omgevingsdiensten en met drie gemeenten en drie provincies. Volgens het rapport hebben 21 van de 26 omgevingsdiensten geen of slechts gedeeltelijk inzicht in de actualiteit van hun vergunningenbestand: vijf diensten kennen die actualiteit, zeven deels, drie maken een schatting en elf weten het niet.
De Omgevingswet kent geen vaste termijn voor het actualiseren van vergunningen. Het Besluit kwaliteit leefomgeving schrijft wel specifieke termijnen voor, zoals actualisatie binnen vier jaar na publicatie van nieuwe BBT-conclusies. Voor ambtshalve wijziging verwijst het rapport naar artikel 5.43 Omgevingswet. Twaalf omgevingsdiensten halen de vierjaarstermijn voor BBT-conclusies niet, en bij twaalf diensten zijn er vergunningen die niet voldoen aan de Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen. Bij de omgevingsdiensten die Seveso-bedrijven onder zich hebben, varieerde de actualiteit per 1 januari 2026 van 58 tot 86 procent, met een gemiddelde van 73 procent. Het rapport schat dat het bijwerken van het volledige bedrijvenbestand vier tot acht jaar kost en dat een actualisatie voor een gemiddeld complex bedrijf ongeveer 140 uur vergt. De inspectie doet elf aanbevelingen aan gemeenten en provincies, aan de omgevingsdiensten en aan het ministerie, onder meer over prioritering, informatievoorziening en structurele financiering.
ILT: wettelijke advisering bij omgevingsvergunningen
Het tweede rapport, Wettelijke advisering ILT omgevingsvergunningen bedrijven, beslaat de periode 2021 tot en met 2025. De ILT constateerde bij 19 procent van de beoordeelde punten in aanvragen tekortkomingen, onder meer te hoge uitstoot, onvoldoende veiligheidsmaatregelen en gebrekkig afvalbeheer. De Kamerbrief spreekt van ongeveer 20 procent vermijdbare tekortkomingen. Na het verdere vergunningproces, waarin aanvragen werden aangevuld of aanvullende eisen werden gesteld, resteerden volgens de brief bij minder dan 1 procent nog tekortkomingen. De staatssecretaris ziet de bevindingen over de actualisatie als bevestiging dat verdere versterking van het VTH-stelsel nodig is. Een derde bijlage van de ILT bevat een analyse van de jaarverslagen van de omgevingsdiensten over 2025.
Afsluiting
Op 1 april 2026 voldeden zeventien van de 26 omgevingsdiensten aan de robuustheidscriteria. Voor de negen overige diensten geldt als uitgangspunt dat zij uiterlijk 1 juli 2027 alsnog voldoen of duidelijk maken hoe en wanneer zij dat bereiken. De staatssecretaris spreekt voor het einde van 2026 met de betrokken provinciebestuurders, het tijdstip van indexatie van de omzetnorm wordt eind november besproken in het Bestuurlijk Omgevingsberaad en de monitoring is opgeschort tot er objectievere criteria zijn. De Kamerbrief en de bijlagen liggen bij de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat.
