Hof van Justitie over terugbetaling van rechtsbijstand, berechting bij verstek en onpartijdigheid van de strafrechter
/Het Hof van Justitie van de Europese Unie (Derde kamer) heeft op 12 november 2026 arrest gewezen in zaak C-230/25 (ECLI:EU:C:2026:976). De Apelativen sad Sofia, de rechter in tweede aanleg in Sofia, had zes prejudiciële vragen gesteld in een strafzaak die sinds 2018 loopt. De vragen betreffen artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, artikel 8 van richtlijn (EU) 2016/343 over het recht om bij de terechtzitting aanwezig te zijn, en de artikelen 2, 3, 4 en 7 van richtlijn (EU) 2016/1919 over rechtsbijstand voor verdachten in strafprocedures.
De Bulgaarse strafzaak
De verdachte wordt vervolgd wegens het beledigen van de Bulgaarse vlag en wegens hooliganisme. Hij verbleef van 4 juni 2018 tot en met 14 maart 2019 in voorlopige hechtenis. De zaak is driemaal in eerste aanleg behandeld, nadat eerdere veroordelingen in hoger beroep en in cassatie waren vernietigd. Na de opheffing van de gespecialiseerde strafgerechten op 27 juli 2022 ging de zaak over naar de Sofiyski gradski sad, de rechter voor de stad Sofia.
Voor dat gerecht ontsloeg de verdachte achtereenvolgens drie toegevoegde advocaten. Het ontslag van een vierde werd geweigerd. Hij verklaarde niet op de zittingen te zullen verschijnen om een aanhouding in een andere strafzaak te voorkomen, en verzocht tevergeefs om behandeling per videoconferentie. Op de laatste zitting verscheen hij wel en vroeg hij om herhaling van de preliminaire zitting en alle verhoren, wat het gerecht weigerde. Bij vonnis van 13 september 2023 legde de Sofiyski gradski sad een gevangenisstraf van één jaar en tien maanden op en veroordeelde hij de verdachte in de proceskosten, waaronder de kosten van de rechtsbijstand. De verdachte stelde hoger beroep in. Hij had daarnaast een civiele aansprakelijkheidsvordering ingesteld wegens schade door de voorlopige hechtenis, onder meer tegen de inmiddels opgeheven gerechten. De Sofiyski gradski sad en de Apelativen sad Sofia zijn daarin verweerder als rechtsopvolgers.
Strafrechter als verweerder in een aansprakelijkheidsprocedure
De eerste vraag is of een gerecht een strafzaak mag behandelen terwijl het verweerder is in een civiele procedure die de verdachte heeft ingesteld. Het Hof toetst aan artikel 47, tweede alinea, van het Handvest. Een schending van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU veronderstelt problemen met een systemisch karakter, en daarvan is hier volgens het Hof hoe dan ook geen sprake (punten 39 en 62).
Het Hof past naar analogie het arrest van 19 december 2024, Vivacom Bulgaria (C-369/23, ECLI:EU:C:2024:1043) toe. De enkele omstandigheid dat de verdachte een aansprakelijkheidsvordering heeft ingesteld, betekent niet dat het gerecht de strafzaak niet kan behandelen. Een andere uitleg zou een verdachte in staat stellen de strafprocedure door het instellen van zo’n vordering te belemmeren (punten 47 en 48). Wel zijn voldoende waarborgen nodig. Het Hof noemt een aantal gegevens uit het dossier, die de verwijzende rechter nog moet verifiëren. De betrokken rechters waren niet betrokken bij de beslissingen waarop de vordering berust. De uitkomst van de strafzaak en die van de civiele zaak hangen niet van elkaar af. De bezoldiging van de rechters wordt door een eventuele schadevergoeding niet geraakt. Daarnaast mogen de rechters in de strafzaak geen rol spelen bij de verdediging van hun gerecht in de civiele procedure (punt 59).
Afwezigheid om een aanhouding te voorkomen
De tweede vraag gaat over artikel 8, leden 1 en 2, van richtlijn 2016/343. De verdachte was tijdig in kennis gesteld van de terechtzitting en van de gevolgen van zijn afwezigheid, zodat aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, onder a, is voldaan (punt 75). Het Hof sluit niet uit dat een verdachte in zeer bijzondere omstandigheden toch niet vrijwillig afstand heeft gedaan van zijn aanwezigheidsrecht, en verwijst naar het arrest van 15 september 2022, HN (C-420/20, ECLI:EU:C:2022:679) over een inreisverbod.
Die situatie doet zich hier niet voor. Een verdachte die probeert te voorkomen dat hij wettig wordt aangehouden, neemt volgens het Hof bewust de beslissing om de goede werking van het strafrecht te belemmeren (punt 81). Die keuze is geen buiten zijn macht liggende reden in de zin van overweging 34 van de richtlijn (punt 82). Het proces kan dan in zijn afwezigheid plaatsvinden. De derde vraag, over het opnieuw horen van getuigen en deskundigen in hoger beroep, behoeft daardoor geen beantwoording.
Terugbetaling van rechtsbijstand na detentie
Naar Bulgaars recht krijgt een gedetineerde verdachte een toegevoegde advocaat zonder onderzoek naar zijn financiële situatie. Bij een veroordeling moet hij de kosten terugbetalen. Die verplichting geldt niet voor verdachten aan wie rechtsbijstand is verleend omdat zij onvoldoende middelen hebben.
Het Hof volgt de verwijzende rechter niet in de gedachte dat gedetineerden volledig moeten worden gelijkgesteld met verdachten zonder voldoende middelen. De draagkrachttoets en de gegrondheidstoets van artikel 4 van richtlijn 2016/1919 zijn autonoom. Tijdens detentie is aan de gegrondheidstoets voldaan, maar daaruit volgt niet dat ook aan de draagkrachttoets is voldaan (punten 102 tot en met 104).
Een systematische terugbetalingsplicht is evenmin toegestaan. Artikel 3 van de richtlijn omschrijft rechtsbijstand als financiering door de lidstaat. Daaruit leidt het Hof af dat de lidstaat de kosten in beginsel zelf draagt en ze niet slechts voorschiet (punt 107). Lidstaten mogen op grond van overweging 8 een gedeeltelijke terugbetaling verlangen, voor zover de middelen van de betrokkene dat toelaten. Zowel het beginsel als het bedrag van de terugbetaling moet worden vastgesteld met inachtneming van die middelen (punten 115 en 116). Een regeling zonder die toets ontneemt gedetineerden zonder voldoende middelen het recht op financiering van hun rechtsbijstand (punt 117). Het Hof wijst daarnaast op een ongerechtvaardigd verschil in behandeling tussen de twee groepen verdachten, in het licht van artikel 20 van het Handvest (punten 118 tot en met 120). De advocaat-generaal had in haar conclusie een antwoord van dezelfde strekking voorgesteld.
Vervanging van de toegevoegde advocaat
Artikel 7, lid 4, van richtlijn 2016/1919 geeft recht op vervanging van de toegevoegde advocaat wanneer specifieke omstandigheden dat rechtvaardigen. Lidstaten hoeven dus niet elk verzoek in te willigen, en de bevoegde autoriteit mag de aangevoerde redenen onderzoeken (punten 126 en 127). Een gebrek aan contact dat voortkomt uit manoeuvres van de verdachte zelf om de behandeling van zijn zaak te vertragen, is geen specifieke omstandigheid (punt 128). De verdachte behoudt de mogelijkheid de advocaat te ontslaan om zichzelf te verdedigen, als het nationale recht dat toestaat, of om zich te laten bijstaan door een advocaat die niet uit de rechtsbijstand wordt betaald (punt 131). Of het ontbreken van contact aan de verdachte is toe te rekenen, is een feitelijke vraag voor de verwijzende rechter (punt 132).
Afsluiting
De zaak gaat terug naar de Apelativen sad Sofia, die het hoger beroep tegen het vonnis van 13 september 2023 moet behandelen. Die rechter moet nagaan of de door het Hof genoemde waarborgen voor onafhankelijkheid en onpartijdigheid aanwezig zijn, in het bijzonder of de rechters in de strafzaak geen rol hebben bij de verdediging van de gerechten in de civiele procedure. Hij beslist ook over de proceskosten, waaronder de kosten van de rechtsbijstand over de periode van voorlopige hechtenis, en over de feiten rond het contact tussen de verdachte en zijn advocaten.
