WODC-rapport over openbaarheid van strafzittingen: sluiting van de deuren als ultimum remedium

Op 5 november 2026 is het WODC-rapport De externe openbaarheid van strafzittingen in relatie tot belangen van privacy en veiligheid gepubliceerd. Het onderzoek is uitgevoerd door Sonja Meijer, Joke Harte en Suzanne Schot van de Vrije Universiteit Amsterdam in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum. De directe aanleiding was de motie van het lid Krul. Die motie verzocht de regering te onderzoeken of en hoe een geldig verzoek om een strafzaak achter gesloten deuren te behandelen vaker kan worden gehonoreerd. De juridische kern is artikel 269 Sv: het onderzoek ter terechtzitting is openbaar, maar de rechtbank kan gehele of gedeeltelijke behandeling met gesloten deuren bevelen op de in dat artikel genoemde gronden. Artikel 6 lid 1 EVRM stelt aan zo’n beperking eisen van noodzaak en motivering. Het rapport combineert juridisch-normatief onderzoek met een analyse van gepubliceerde rechtspraak, een focusgroep met rechters en raadsheren en interviews met professionals uit de rechtspraak, het Openbaar Ministerie, de advocatuur, het ministerie en de journalistiek. Het onderzoek behandelt twee onderwerpen apart: de privacy en veiligheid van slachtoffers, in het bijzonder minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven, en de veiligheid van professionele procesdeelnemers.

Aanleiding en onderzoeksvraag

De motie-Krul is ingediend na het commissiedebat slachtofferbeleid van 16 oktober 2024. In dat debat zegde toenmalig staatssecretaris Struycken een onderzoek toe naar de juridische ruimte binnen het openbaarheidsbeginsel. Hij zegde ook toe dat het onderzoek zou ingaan op de vraag hoe de openbaarheid van strafzittingen kan worden geborgd als de veiligheid van actoren in de rechtspraak wordt bedreigd. Die toezegging herhaalde hij in zijn antwoorden op Kamervragen over de persrichtlijn. De hoofdvraag van het rapport is hoe de rechtspraktijk de openbaarheid van zittingen afweegt tegen de privacy en veiligheid van slachtoffers en de veiligheid van procespartijen. Daarnaast onderzoekt het rapport of er aanknopingspunten zijn om wetgeving en beleid op dit punt verder te ontwikkelen. Het onderzoek is inhoudelijk afgesloten op 25 augustus 2026.

Het normatieve kader: artikel 269 Sv en artikel 6 EVRM

Artikel 269 lid 1 Sv noemt als gronden voor sluiting van de deuren het belang van de goede zeden, de openbare orde, de veiligheid van de staat, de belangen van minderjarigen, de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van de verdachte, van andere procesdeelnemers of van anderszins bij de zaak betrokkenen, en ernstige schade aan het belang van een goede rechtspleging. Het bevel wordt ambtshalve, op vordering van het Openbaar Ministerie of op verzoek van de verdachte of andere procesdeelnemers gegeven. Volgens artikel 269 lid 3 Sv wordt de beslissing met redenen omkleed in het proces-verbaal van de terechtzitting vermeld.

Volgens het rapport legt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de sluitingsgronden ruim uit, maar stelt het wel eisen aan de afweging. De grond moet in het concrete geval worden uitgewerkt en afgewogen tegen het belang van een openbare behandeling. Beperking van de openbaarheid moet strikt noodzakelijk zijn, en minder verstrekkende maatregelen moeten zijn overwogen en onvoldoende bevonden. Alleen verwijzen naar een wettelijk voorschrift is niet genoeg. De onderzoekers stellen vast dat het huidige en het nieuwe Wetboek van Strafvordering geen plicht bevatten om de beslissing in het vonnis of arrest op te nemen. Dat is anders als het verzoek van de verdachte of de officier van justitie komt en geldt als uitdrukkelijk onderbouwd standpunt in de zin van artikel 359 lid 2 Sv. Omdat het proces-verbaal niet op rechtspraak.nl wordt gepubliceerd, is de beslissing in feite alleen kenbaar voor procesdeelnemers. De onderzoekers zien daarin geen strijd met de EHRM-eisen, maar noemen het opmerkelijk dat beslissingen over de openbaarheid zelf niet openbaar zijn.

Wat het rechtspraakonderzoek laat zien

Het rechtspraakonderzoek leverde 39 relevante uitspraken op: 8 arresten van gerechtshoven en 31 vonnissen van rechtbanken uit de periode van 1 januari 2010 tot en met 31 mei 2026. In 13 zaken werden de deuren volledig gesloten, in 23 zaken gedeeltelijk en in 3 zaken werd het verzoek afgewezen. In 25 zaken is niet bekend van wie het verzoek kwam. In de overige zaken kwam het van de verdediging (10), de advocaat van het slachtoffer (1) of het Openbaar Ministerie (1), of besliste de rechtbank ambtshalve (2). Het ging vooral om zedenmisdrijven met minderjarige slachtoffers (19) en ernstige geweldsmisdrijven (12). Verder ging het om schending van het ambtsgeheim (4), mensensmokkel (1), Opiumwetfeiten (1) en een verkeersongeval met een overleden kind (1).

Slechts in 9 zaken is uit de uitspraak af te leiden op welke grond de deuren werden gesloten. In die zaken ging het om de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en het belang van de openbare orde. De onderzoekers waarschuwen dat het beperkte aantal uitspraken waarschijnlijk geen representatief beeld geeft van de praktijk. Als verklaringen noemen zij dat de beslissing alleen in het proces-verbaal hoeft te staan, dat maar een selectie van uitspraken wordt gepubliceerd en dat er mogelijk weinig verzoeken worden gedaan. Exacte cijfers over hoe vaak verzoeken worden toegewezen of afgewezen, kon het onderzoek niet geven.

Ervaringen uit de praktijk

Voor het empirische deel spraken de onderzoekers met een focusgroep van drie rechters en twee raadsheren van de rechtbanken Rotterdam, Den Haag en Amsterdam en het gerechtshof Amsterdam. Daarnaast hielden zij negen individuele interviews en twee groepsinterviews, onder meer met beleidsadviseurs van de Nederlandse orde van advocaten en met medewerkers van het Landelijk Parket. Volgens de respondenten is openbaarheid het uitgangspunt en worden de deuren zelden gesloten. Als dat wel gebeurt, gaat het meestal om een deel van de zitting. Voorbeelden zijn het tonen van beeldmateriaal, de verklaring van de verdachte, de behandeling van de vordering van de benadeelde partij, het spreekrecht, het afspelen van een studioverhoor of het horen van het slachtoffer.

Een van de respondenten vindt dat de wettelijke mogelijkheid om sluiting te verzoeken te weinig wordt gebruikt. Onder de respondenten is geen brede steun voor het omdraaien van het uitgangspunt naar besloten tenzij, ook niet in zedenzaken met minderjarige slachtoffers. Volgens het rapport kan een meer algemene wettelijke uitzondering op de openbaarheid in strijd komen met artikel 6 lid 1 EVRM. De onderzoekers maken daarbij een vergelijking met het jeugdstrafrecht. Daar is de algemene uitzondering op de openbaarheid gebaseerd op artikel 40 lid 2 IVRK, dat de wetgever als specialis ten opzichte van artikel 6 EVRM beschouwt. De respondenten vinden de motivering van beslissingen vaak summier of afwezig, vooral als het gaat om de persoonlijke levenssfeer. Een aantal rechters vindt de afweging lastig wanneer een verdachte aangeeft niet vrijuit te kunnen verklaren. Bij het rapport hoort een infographic met de eisen van het EHRM.

Bescherming van slachtoffers buiten de gesloten deuren

Het rapport beschrijft sluiting van de deuren als ultimum remedium en zet de minder verstrekkende maatregelen op een rij. Sinds juli 2025 moeten persoonsgegevens van slachtoffers, zoals adres, telefoonnummer en burgerservicenummer, op grond van artikel 149a Sv en het Besluit bescherming slachtoffergegevens in processtukken buiten het strafdossier blijven, tenzij ze redelijkerwijs van belang zijn voor beslissingen van de rechter. Slachtoffers kunnen aangifte doen of worden verhoord onder nummer en kunnen in bepaalde gevallen worden aangemerkt als beperkt anonieme of bedreigde getuige. Volgens het rapport gaat het in de praktijk meestal om het afschermen van het adres en minder om het afschermen van de naam.

Op grond van artikel 12 van het Besluit slachtoffers van strafbare feiten zijn tijdens de zitting maatregelen mogelijk zoals een verhoor per videoconferentie, een scherm in de zittingszaal, het volgen van de zitting vanuit een andere ruimte en het uitoefenen van het spreekrecht via een video- of audio-opname. De Persrichtlijn 2025 bepaalt dat er geen beeld- en geluidsopnamen worden gemaakt van onder meer slachtoffers. Een respondent wees erop dat slachtoffers en hun advocaat in een klassieke zittingszaal geen vaste plaats hebben, waardoor slachtoffers soms op de publieke tribune tussen pers en familie van de verdachte zitten.

Veiligheid van rechters, officieren van justitie en advocaten

Volgens de respondenten worden de deuren vrijwel nooit gesloten vanwege de veiligheid van rechters of officieren van justitie. Als veiligheid wel de reden is, gaat het om personen in het stelsel Bewaken en Beveiligen en om kroongetuigen. Gedeeltelijke sluiting betreft dan meestal informatie zoals beschermingsafspraken die niet naar buiten mag komen. De wet biedt geen mogelijkheid om de identiteit van rechters af te schermen. Het rapport noemt één geval waarin een rechter onder nummer werkte en verwijst naar de anonimisering van de namen van de rechters in het Marengo-proces. De onderzoekers schrijven dat zo’n maatregel op gespannen voet staat met het openbaarheidsbeginsel en de rol van de rechter.

Officieren van justitie en rechters-commissarissen kunnen om zwaarwegende redenen onder nummer werken. Dat is een praktijk zonder wettelijke basis, en het nieuwe Wetboek van Strafvordering regelt die evenmin. Een verzoek daartoe wordt getoetst door de Centrale Toetsingscommissie en het College van procureurs-generaal. Andere werkwijzen die worden beschreven zijn het verdunnen van zaken over meerdere officieren van justitie, ondertekening door vijf of zes personen en wisselende bezetting op de zitting. Volgens de respondenten werpen die maatregelen drempels op, maar is de identiteit van professionals altijd te achterhalen. Het rapport signaleert een spanningsdriehoek tussen openbaarheid, werkgeversverantwoordelijkheid en rechterlijke onafhankelijkheid, met vragen over de verdeling van verantwoordelijkheid tussen de individuele rechter, het gerechtsbestuur, de Raad voor de rechtspraak en de NCTV. De slachtofferadvocatuur en een geïnterviewde journalist vroegen aandacht voor de veiligheid van de advocaat.

Aanvullende alternatieven en aanbevelingen

Het rapport verkent vier aanvullende alternatieven. Het eerste is een rechterlijke toets op persoonsgegevens in het dossier; de onderzoekers vragen zich af wat die toevoegt aan artikel 51b lid 2 Sv. Het tweede is de praktijk van het Internationaal Strafhof om vooraf schriftelijk vragen aan getuigen in te dienen. Volgens de onderzoekers is die werkwijze vanuit artikel 6 EVRM waarschijnlijk problematisch. Het derde is de Juridische Opvang voor Slachtoffers van seksuele en geweldsmisdrijven, een piket waarvoor een plan van aanpak voor landelijke invoering in voorbereiding is. Het vierde is het Barnahus-model, waarin hulpverlening en juridische procedures voor minderjarige slachtoffers onder één dak zijn ondergebracht.

De onderzoekers doen zeven aanbevelingen. Zij bevelen aan na te gaan of alternatieven zoals aangifte onder nummer, waarbij ook de naam wordt afgeschermd, ruimer kunnen worden toegepast en die aangifte een wettelijke basis te geven, zoals in het nieuwe Wetboek van Strafvordering is voorzien. Zij bevelen ook aan om de genoemde nieuwe werkwijzen en de plaats van het slachtoffer in de zittingszaal te bekijken. Slachtoffers moeten worden geïnformeerd over de mogelijkheid om sluiting te verzoeken, en hun beschermingsbehoefte moet op tijd in kaart worden gebracht. Binnen de rechtspraak moet kennis over artikel 6 lid 1 EVRM en artikel 269 lid 1 Sv worden verspreid. De wetgever wordt gevraagd een wettelijke plicht te overwegen om de beslissing kenbaar in het vonnis of arrest te motiveren, inclusief de vraag of minder verstrekkende maatregelen volstaan. Verder bevelen de onderzoekers aan te onderzoeken of de rechter genoeg informatie heeft over de beschermingsbehoefte van het slachtoffer. De laatste aanbeveling is om bij veiligheidsmaatregelen ook aandacht te hebben voor de positie van de slachtofferadvocaat. Of verzoeken vaker worden gehonoreerd, is volgens het rapport conform de EHRM-rechtspraak aan de rechter, die per geval over de noodzaak beslist.

Afsluiting

Het WODC-rapport beschrijft de afweging tussen de openbaarheid van strafzittingen en de privacy en veiligheid van slachtoffers en procesdeelnemers. Volgens het rapport worden de deuren in de praktijk zelden gesloten, gebeurt dat meestal voor een deel van de zitting en is de motivering voor buitenstaanders vaak niet kenbaar. De onderzoekers geven aan dat het rechtspraakonderzoek geen representatief kwantitatief beeld oplevert en bevelen vervolgonderzoek aan, waaronder rechtsvergelijkend onderzoek en het verzamelen van meer cijfers. Een aanbiedingsbrief of beleidsreactie van de minister van Justitie en Veiligheid kon bij het schrijven niet worden gevonden.

Klik hier voor het volledige rapport.