Transparency International Nederland publiceert onderzoek naar klokkenluidersbescherming bij negen bevoegde autoriteiten

Transparency International Nederland heeft op 16 juli 2026 het rapport Whistleblowing Frameworks 2026 gepubliceerd. Het onderzoek beoordeelt de klokkenluidersbescherming bij de negen bevoegde autoriteiten die op grond van de Wet bescherming klokkenluiders zijn aangewezen als extern meldpunt. Beoordeeld zijn de interne meldregeling voor de eigen medewerkers en de externe meldregeling voor werkgerelateerde meldingen van personen buiten de organisatie, waaronder meldingen van schendingen van het recht van de Europese Unie. Het rapport werkt met een puntensysteem verdeeld over vier dimensies en presenteert twee ranglijsten, één met en één zonder het Huis voor Klokkenluiders. De aanleiding voor het onderzoek is dat de bevoegde autoriteiten die het externe meldproces uitvoeren, tot nu toe weinig zijn onderzocht, terwijl zij een centrale rol vervullen bij het ontvangen, onderzoeken en opvolgen van meldingen.

De onderzochte autoriteiten en de opzet

Het onderzoek betreft acht bij wet aangewezen bevoegde autoriteiten en één bij ministeriële regeling aangewezen autoriteit. Het gaat om de Autoriteit Consument en Markt (ACM), de Autoriteit Financiële Markten (AFM), de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), De Nederlandsche Bank (DNB), het Huis voor Klokkenluiders (HvK), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De gegevens zijn verzameld met een vragenlijst onder alle negen autoriteiten, met een respons van honderd procent, en vervolgens gecontroleerd aan de hand van de interne en externe meldregeling en publiek beschikbare informatie.

Omdat het Huis voor Klokkenluiders een andere rol vervult dan de overige autoriteiten en met ongeveer 35 fte de kleinste is, zijn sommige vragen minder goed op deze organisatie van toepassing. Het rapport hanteert daarom twee rankings: de scores zonder het Huis voor Klokkenluiders zijn gebaseerd op 38 vragen, de scores met het Huis voor Klokkenluiders op 33 volledige vragen. De autoriteiten zijn per vraag beoordeeld op een schaal van nul tot één, met een maximale totaalscore van 37 punten in de ranking zonder het Huis voor Klokkenluiders.

Het juridische kader

De basis voor de bescherming van melders werd gelegd met de Wet Huis voor Klokkenluiders, die op 1 juli 2016 in werking trad. Op Europees niveau volgde Richtlijn (EU) 2019/1937 inzake de bescherming van personen die inbreuken op het Unierecht melden, die op 23 oktober 2019 werd aangenomen. Nederland zette deze richtlijn om in de Wet bescherming klokkenluiders, die op 18 februari 2023 in werking trad en de Wet Huis voor Klokkenluiders verving. Vanaf die datum zijn de bevoegde autoriteiten formeel aangewezen als extern meldpunt. De wet schafte het verplicht intern melden af, keerde de bewijslast bij het benadelingsverbod om, breidde de beschermde meldingen en de kring van beschermde personen uit en stelde strengere eisen aan de interne meldregeling.

Het rapport wijst erop dat de Wet bescherming klokkenluiders enkele bepalingen uit de richtlijn nog niet uitvoert. De wet voorziet niet in sancties voor overtreding of niet-naleving, zoals bij benadeling van de melder of het niet op orde hebben van een klokkenluidersregeling. Toegezegd is dat administratieve sancties moeten kunnen worden opgelegd, maar het sanctieregime moet nog worden uitgewerkt en het mandaat om sancties op te leggen moet nog bij het Huis voor Klokkenluiders worden belegd. Ook de wettelijke verplichting om een anoniem meldkanaal in te richten, opgenomen in artikel 2h, tweede lid, is nog niet in werking getreden.

De vier dimensies en de totaalscores

Het onderzoek beoordeelt de interne meldregeling op de dimensies bescherming, procedure en cultuur, en beoordeelt daarnaast het externe melden als apart onderdeel. Gemiddeld scoren het Huis voor Klokkenluiders met 93 procent, de ANVS met 87 procent, de AP met 87 procent en de AFM met 85 procent het hoogst. De ACM en de IGJ scoren met beide 66 procent het laagst van alle bevoegde autoriteiten.

Bescherming en procedure

Op de dimensie bescherming bedraagt de gemiddelde score 84 procent zonder het Huis voor Klokkenluiders en 86 procent met het Huis voor Klokkenluiders. De hoogste scores binnen deze dimensie worden behaald op vertrouwelijk advies en op de reikwijdte van de bescherming. Alle autoriteiten hebben een vertrouwenspersoon aangesteld, en bij acht van de negen staat expliciet in de interne meldregeling dat een melder niet verplicht is eerst intern te melden. De laagste scores binnen deze dimensie betreffen de bescherming tegen benadeling en de anonimiteit en vertrouwelijkheid. Bij zeven van de negen autoriteiten kan intern anoniem worden gemeld, maar bij zes wordt ook anonieme communicatie tussen melder en ontvanger gefaciliteerd.

De dimensie procedure komt uit op gemiddeld 72 procent zonder het Huis voor Klokkenluiders en 74 procent met het Huis voor Klokkenluiders. De opvolging en afhandeling van meldingen en de toegankelijkheid van meldkanalen scoren binnen deze dimensie het hoogst. Bij acht van de negen autoriteiten zijn de meldkanalen 24 uur per dag beschikbaar, en zes van de acht autoriteiten zonder het Huis voor Klokkenluiders werken met een casemanagementsysteem. De laagste scores betreffen de belegging van verantwoordelijkheid en de monitoring. Slechts twee van de negen autoriteiten meten de klokkenluidersstatistieken elk kwartaal en zes doen dit jaarlijks.

Cultuur

De dimensie cultuur behaalt de laagste gemiddelde score, met 50 procent zonder het Huis voor Klokkenluiders en 56 procent met het Huis voor Klokkenluiders. De publicatie van geanonimiseerde uitkomsten van klokkenluiderszaken scoort binnen deze dimensie het laagst, met 25 procent zonder het Huis voor Klokkenluiders en 28 procent met het Huis voor Klokkenluiders. Zes van de negen autoriteiten publiceren de geanonimiseerde uitkomsten intern, meestal via een bericht op het intranet, en vijf publiceren deze extern, in alle gevallen in het jaarverslag. Geen van de acht autoriteiten zonder het Huis voor Klokkenluiders organiseert verplichte, regelmatige trainingen over de klokkenluidersregeling voor alle medewerkers. Volgens hoofdonderzoeker Lotte Rooijendijk zijn de formele regels en procedures bedoeld om de melding van misstanden te ondersteunen, maar blijft het effect van een meldregeling of training gering wanneer er in de organisatiecultuur geen plaats is voor kritische geluiden.

Extern melden

Het externe meldkanaal scoort van de vier dimensies het hoogst, met 90 procent zonder het Huis voor Klokkenluiders en 91 procent met het Huis voor Klokkenluiders. De reikwijdte van het externe melden en de termijn voor de ontvangstbevestiging scoren beide 100 procent, en de wettelijke informatievereisten uit artikel 2h van de wet scoren 96 procent. Bij alle negen autoriteiten kan een handeling of nalaten waarbij het maatschappelijk belang in het geding is worden gemeld, terwijl bij zeven van de negen ook een inbreuk op het Unierecht kan worden gemeld. Het onderdeel met de laagste score binnen deze dimensie betreft de manieren van melden, waar drie van de negen autoriteiten anoniem extern melden mogelijk maken. De bevoegde autoriteiten zijn in 2024 een samenwerkingsprotocol overeengekomen om meldingen bij de juiste autoriteit te laten terechtkomen en eenduidig op te volgen, waarbij het Huis voor Klokkenluiders een centrale rapporterende rol heeft.

Verbeteringen tijdens het onderzoek

Het rapport beschrijft dat de meeste autoriteiten hun meldregeling tijdens het onderzoekstraject hebben aangepast naar aanleiding van de aanbevelingen van TI-NL. De verbeteringen betroffen voornamelijk de dimensie extern melden. De AP, de IGJ, DNB en de NVWA maakten het melden van een dreigende misstand mogelijk, waardoor bij alle bevoegde autoriteiten een dreigende misstand kan worden gemeld. De AFM en de ANVS brachten wijzigingen aan in de manieren waarop een melding kan worden gedaan, waarbij de AFM anoniem extern melden mogelijk maakte. Op de dimensie bescherming is de AFM de enige autoriteit die na de aanpassingen hoger scoort, op het punt van anonieme communicatie tussen melder en ontvanger. Op de dimensies procedure en cultuur constateert het rapport geen verbeteringen.

Aanbevelingen aan de autoriteiten en de wetgever

Aan de bevoegde autoriteiten beveelt TI-NL onder meer aan om verder te gaan dan de wettelijke definitie van misstand, anoniem melden en anonieme communicatie mogelijk te maken, de meldregeling jaarlijks te evalueren, verplichte trainingen te organiseren en geanonimiseerde statistieken over klokkenluiderszaken te publiceren. Aan de wetgever richt het rapport vier aanbevelingen. Het sanctieregime zou moeten worden uitgewerkt conform artikel 23 van Richtlijn (EU) 2019/1937, en het mandaat om sancties op te leggen zou formeel bij het Huis voor Klokkenluiders moeten worden belegd. Verder beveelt TI-NL aan de eis te schrappen dat het maatschappelijk belang in het geding moet zijn, en organisaties te verplichten anonieme meldingen te ontvangen en te behandelen. Bij deze laatste aanbeveling verwijst het rapport naar een eerder ingetrokken voorstel over verplichte anonieme meldkanalen en naar een aangekondigde wetswijziging in 2026.

Afsluiting

Het rapport Whistleblowing Frameworks 2026 is gebaseerd op een vragenlijst onder alle negen bevoegde autoriteiten, aangevuld met deskresearch van de interne en externe meldregeling en publiek beschikbare informatie. Het onderzoek presenteert per dimensie en in totaal een ranglijst en beschrijft de aanpassingen die de autoriteiten tijdens het traject hebben doorgevoerd. TI-NL vermeldt in de begeleidende disclaimer dat de scores betrekking hebben op de formeel vastgelegde meldregeling en dat de werking in de praktijk hiervan kan afwijken. De aanbevelingen aan de wetgever sluiten aan bij bepalingen van de Wet bescherming klokkenluiders die nog niet in werking zijn getreden, waaronder het sanctieregime en het verplichte anonieme meldkanaal.

Klik hier voor het volledige rapport Whistleblowing Frameworks 2026.