Systeemvoorwaarden voor integriteit: de National Risk Assessment Corruptie en de capaciteitsvraag

Op het Anti-Corruptie Congres 2026 van de BijzonderStrafrecht Academie, op donderdag 19 november 2026 in Den Haag, verzorgt Alain Hoekstra, zelfstandig Integrity & Ethics Expert, een bijdrage onder de titel Corruptie als systeemfalen, met als ondertitel waarom het nationale stelsel en de kleine organisatie hetzelfde probleem hebben. Vertrekpunt van de bijdrage is de eerste National Risk Assessment Corruptie, die het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum op 12 maart 2026 publiceerde en die voor het eerst de grootste corruptierisico's voor Nederland systematisch in kaart brengt. Het onderzoek mondt uit in een shortlist van dertien corruptiedreigingen en in weerbaarheidsscores voor het beschikbare anti-corruptie-instrumentarium, met tekorten die vooral in de preventie zitten. De NRA vormt het fundament onder de rijksbrede aanpak van corruptie die de ministeries van Justitie en Veiligheid en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in juni 2025 presenteerden, waarin effectief strafrechtelijk interveniëren een van de vier actielijnen is. Op BijzonderStrafrecht.nl verscheen eerder een uitgebreide bespreking van de NRA Corruptie; deze blog vat de hoofdlijnen van het rapport samen en beschrijft de congresbijdrage die daarop voortbouwt.

De eerste National Risk Assessment Corruptie

Het ministerie van Justitie en Veiligheid vroeg het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum een National Risk Assessment op het terrein van corruptie uit te voeren, naar het voorbeeld van de eerdere NRA's voor witwassen en terrorismefinanciering. Het onderzoek, uitgevoerd door L.F. Heuts en H.C.J. van der Veen tussen april 2024 en januari 2026 en gepubliceerd als Cahier 2026-02, is hoofdzakelijk kwalitatief van opzet en berust op de oordelen van deskundigen uit publieke en private sectoren, onder wie experts van het Openbaar Ministerie, de FIOD en de Rijksrecherche. Uit een longlist van corruptiedreigingen zijn de dertien dreigingen geselecteerd die voor Nederland het grootste risico opleveren. Voor die dreigingen is de potentiële impact afgezet tegen de weerbaarheid van het beschikbare beleidsinstrumentarium; de dreigingen met een hoge impact en een lage weerbaarheid hebben het hoogste risiconiveau. Het kabinet is voornemens de NRA Corruptie periodiek te laten actualiseren.

De hoogste risico's liggen volgens Transparency International Nederland, dat de bevindingen samenvatte en zelf voor het onderzoek is geraadpleegd, bij corruptie van volksvertegenwoordigers en politiek bestuurders, rechtshandhavingsambtenaren en overige ambtenaren, vooral wanneer zij worden beïnvloed door criminele organisaties, buitenlandse statelijke actoren of private partijen. De onderzoekers plaatsen daarbij een kanttekening bij de traditioneel hoge Nederlandse positie op internationale corruptie-indexen: corruptie blijft naar haar aard verborgen, en het ontbreken van geregistreerde incidenten betekent niet dat dreigingen zich niet voordoen.

Weerbaarheid en de rijksbrede aanpak

Bij weerbaarheid gaat het in de NRA om de werking van het instrumentarium om een dreiging te voorkomen of tegen te gaan, zowel naar inhoud als naar uitvoering. De analyse laat zien dat de tekorten vooral aan de preventieve kant zitten. De laagste weerbaarheidsscore, 38 op een schaal van 100, betreft de dreiging van buitenlandse statelijke actoren die volksvertegenwoordigers en politiek bestuurders corrumperen. De minister van Justitie en Veiligheid zond het rapport op 13 maart 2026 met een aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer.

De NRA maakt deel uit van de rijksbrede aanpak van corruptie die de ministeries van Justitie en Veiligheid en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in juni 2025 aan de Tweede Kamer presenteerden. Die aanpak werkt langs vier lijnen: inzetten op de grootste kwetsbaarheden, vergroten van de weerbaarheid van overheidsprocessen, vergroten van de weerbaarheid van de private sector en effectief strafrechtelijk interveniëren. De aanpak wordt in 2026 op basis van de NRA Corruptie en verdiepende studies nader aangescherpt.

Corruptie als systeemfalen op het Anti-Corruptie Congres 2026

De bijdrage van Hoekstra op het congres vertrekt vanuit de constatering dat een kleine gemeente dezelfde corruptierisico's draagt als een grote, met een fractie van de mensen en de expertise om die risico's te beheersen. Volgens de congresomschrijving zit datzelfde gat tussen risico en capaciteit op nationaal niveau, waar de anti-corruptieaanpak uiteenvalt over instanties die elkaar zelden raken, en legt de NRA Corruptie vast wat dat oplevert: dertien dreigingen en weerbaarheidsscores die tot 38 van de 100 zakken, met tekorten die vooral in de preventie zitten. Hoekstra legt beide niveaus, het nationale stelsel en de individuele organisatie, langs dezelfde meetlat van vijf systeemvoorwaarden en voegt daar een voorwaarde aan toe die volgens hem overal wordt verondersteld en zelden wordt geregeld: capaciteit. Dat levert een manier op om te beoordelen of een integriteitssysteem werkt of alleen op papier bestaat. De bijdrage sluit af met een vraag die in elk corruptieonderzoek terugkeert, namelijk wat mag worden verwacht van een organisatie die de capaciteit mist die de norm veronderstelt, en wanneer dat gebrek zelf het verwijt wordt.

Het congres vindt plaats op donderdag 19 november 2026 van 10.00 tot 17.00 uur in het centrum van Den Haag, nabij het Centraal Station, en behandelt daarnaast onder meer de schikkingspraktijk van het Openbaar Ministerie, de EU-anticorruptierichtlijn, de herijkte Amerikaanse FCPA-handhaving, persoonsverwisseling in de strafrechtketen en het meldklimaat binnen organisaties. Deelname is uitsluitend fysiek mogelijk en levert zes PO- en PE-punten op. Het volledige programma en de inschrijfmogelijkheid staan op de congrespagina.

Afsluiting

Met de eerste National Risk Assessment Corruptie beschikt Nederland sinds 12 maart 2026 over een systematisch overzicht van de dertien grootste corruptiedreigingen en van de weerbaarheid van het instrumentarium daartegen. Het rapport ligt bij de Tweede Kamer en dient als basis voor de aanscherping van de rijksbrede aanpak van corruptie in 2026; het kabinet is voornemens de NRA periodiek te actualiseren. Op 19 november 2026 gebruikt Alain Hoekstra de bevindingen op het Anti-Corruptie Congres 2026 als vertrekpunt voor een beschouwing over corruptie als systeemfalen, waarin het nationale stelsel en de individuele organisatie langs dezelfde systeemvoorwaarden worden gelegd.