Noorwegen: richtsnoeren voor boetebepaling bij internationale corruptie door ondernemingen

ØKOKRIM, de Noorse autoriteit voor opsporing en vervolging van economische en milieucriminaliteit, heeft op 12 juni 2026 nieuwe richtsnoeren voor ondernemingsboetes in internationale corruptiezaken gepubliceerd. Ze zijn dezelfde dag in werking getreden. De richtsnoeren gaan over de foretaksstraf, de Noorse ondernemingsstraf die de vorm van een geldboete heeft, in zaken die vallen onder het OESO-verdrag tegen omkoping van buitenlandse ambtenaren uit 1997. De Riksadvokaten, de Noorse procureur-generaal, gaf de opdracht voor de richtsnoeren in een brief van het ministerie van Justitie en Openbare Veiligheid van 18 januari 2023. Daarmee geeft Noorwegen invulling aan aanbevelingen van de OESO-werkgroep tegen omkoping uit haar evaluatierapport van juni 2018. De juridische grondslag ligt in §§ 27 en 28 van de straffeloven, het Noorse wetboek van strafrecht, die de voorwaarden en de straftoemetingsfactoren voor ondernemingsstraf bevatten. Volgens ØKOKRIM willen de richtsnoeren onder meer de zelfrapportering door het bedrijfsleven vergroten en de vervolgingspraktijk meer uniform maken.

De richtsnoeren en hun reikwijdte

De richtsnoeren gelden voor de påtalemyndigheten, de Noorse vervolgende autoriteit. Omdat de meeste OESO-corruptiezaken grove corruptie betreffen, met een strafmaximum van tien jaar gevangenisstraf, valt de vervolgingsbevoegdheid doorgaans onder de statsadvokat. Het ondernemingsstrafrecht is in Noorwegen facultatief: ook als aan de voorwaarden van § 27 is voldaan, moet de vervolgende autoriteit per geval beoordelen of foretaksstraf wordt ingezet. In de praktijk gebeurt dat veelal via een forelegg, een buitengerechtelijke afdoening die vergelijkbaar is met een strafbeschikking en die de onderneming kan aanvaarden zonder dat de zaak voor de rechter komt. Aanvaardt de onderneming het forelegg niet, dan is het aan de rechter om aan de hand van de factoren van § 28 te beoordelen of straf wordt opgelegd.

ØKOKRIM wijst erop dat slechts weinig zaken onder het OESO-verdrag in Noorwegen tot een positief vervolgingsbesluit tegen een onderneming hebben geleid. Sinds Noorwegen tot het verdrag toetrad, gaat het om vijf zaken; daarnaast zijn enkele onderzoeken geseponeerd. De richtsnoeren beschrijven de kenmerken die in dit type zaken terugkeren, waaronder zeer hoge steekpenningen, verankering op hoog niveau bij de actieve omkoper, het gebruik van buitenlandse tussenpersonen en geheimhoudingsjurisdicties, en bewijs en getuigen die zich grotendeels buiten Noorwegen bevinden. ØKOKRIM-chef Pål K. Lønseth licht toe dat het Noorse bedrijfsleven ook in delen van de wereld met een hoog corruptierisico moet kunnen opereren, en dat dit vraagt dat ondernemingen zich van dat risico bewust zijn en hun bedrijfsvoering daarop inrichten.

Drie rekenmodellen voor de boete

De richtsnoeren onderscheiden drie economische uitgangspunten voor de boeteberekening, telkens vóór toepassing van verzwarende en verzachtende factoren. Het eerste model gaat uit van de verwachte winst of besparing door de omkoping, waarbij de boete in beginsel tussen 200 en 400 procent van dat bedrag ligt. Dit sluit aan bij de multiplicatorniveaus in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Het tweede model gaat uit van het bedrag dat is aangeboden of betaald aan steekpenningen, met een boete van in beginsel 400 tot 800 procent daarvan, dus het dubbele van de multiplicator voor de verwachte winst, omdat het steekpenningbedrag doorgaans lager is dan de verwachte opbrengst. Het derde model knoopt aan bij de omzet of bedrijfsinkomsten van de onderneming of het concern, met een uitgangspunt van 5 tot 10 procent van die omzet.

Wanneer meer dan één van deze grootheden kan worden berekend, geldt het eerste model als primair uitgangspunt, terwijl het derde model een centrale rol speelt om de evenredigheid te waarborgen. Voor het omzetmodel verwijst ØKOKRIM naar de praktijk bij bestuursrechtelijke sancties in Noorwegen, naar het voorstel van de Europese Commissie voor een anticorruptierichtlijn, dat een bovengrens van ten minste 5 procent van de wereldwijde omzet noemt, en naar de regelingen in onder meer Frankrijk, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Voor Nederland vermelden de richtsnoeren dat de boete is begrensd tot 10 procent van de omzet in het jaar voorafgaand aan het vervolgingsbesluit. Bij concerns kan volgens de richtsnoeren de economische positie van het gehele concern als uitgangspunt worden genomen.

Strafkorting bij zelfrapportering en samenwerking

Een centraal onderdeel van de richtsnoeren betreft de strafkorting voor ondernemingen die bijdragen aan de opheldering van de zaak. Bij zelfrapportering die voldoet aan de gestelde voorwaarden, waaronder melding voordat de politie het feit redelijkerwijs op andere wijze had kunnen ontdekken en binnen redelijke tijd nadat de onderneming met de overtreding bekend werd, noemt ØKOKRIM een reductie tot ongeveer 50 procent als passend uitgangspunt. Een bekentenis waarin de onderneming de feiten en de schuld erkent, kan volgens de richtsnoeren een korting van ongeveer een derde rechtvaardigen wanneer aan die erkenning aanzienlijk gewicht toekomt. Een bijdrage die het onderzoek in belangrijke mate heeft vergemakkelijkt of tot opheldering heeft geleid, kan een korting tot 30 procent opleveren. Voor herstelmaatregelen en getoonde veranderingsbereidheid, zoals het invoeren van nieuwe of verbeterde preventiemaatregelen, noemen de richtsnoeren een korting tot 10 procent.

Draagt een onderneming op meerdere manieren bij, bijvoorbeeld door zowel zelfrapportering als latere samenwerking, dan moet volgens de richtsnoeren een gezamenlijke, evenredige strafkorting worden toegekend. De richtsnoeren stellen dat zelfrapportering en herstelinspanningen onder omstandigheden kunnen leiden tot een aanzienlijk verlaagde boete en in het uiterste geval ertoe dat geen foretaksstraf wordt opgelegd, mits er sprake is van een oprechte inspanning om corruptie te voorkomen. Ontbreekt zulk systematisch werk, dan is strafvermindering of het achterwege laten van ondernemingsstraf volgens ØKOKRIM niet aan de orde. De richtsnoeren wijzen er daarbij op dat de procureur-generaal eerder heeft geïnstrueerd dat sepot niet als vergoeding voor informatie mag dienen en dat de reguliere beloningsvorm strafvermindering is.

Achtergrond: foretaksstraf en de Noorse praktijk

De boeteoplegging aan ondernemingen wordt beheerst door de factoren van straffeloven § 28, waaronder de preventieve werking van de straf, de ernst van het feit, de vraag of de onderneming het feit door richtlijnen, instructie, opleiding of controle had kunnen voorkomen, of het feit ten gunste van de onderneming werd begaan, het behaalde of mogelijke voordeel, de economische draagkracht, eventuele andere reacties tegen de onderneming of betrokken personen, en de volkenrechtelijke verplichtingen van Noorwegen. De richtsnoeren bevatten ook een niet-uitputtende lijst van preventieve maatregelen die in een onderneming worden verwacht, waaronder duidelijke anticorruptierichtlijnen, betrokkenheid van de leiding, een risicogebaseerde aanpak, controle van tussenpersonen en derden, en meldkanalen voor vermoedens van corruptie.

ØKOKRIM merkt op dat de bestaande Noorse forelegg-praktijk in dit type zaken beperkt en van oudere datum is. Tot op heden zijn acht foreleggen uitgevaardigd op grond van de corruptiebepalingen, waarvan vijf binnen het toepassingsgebied van het OESO-verdrag vallen. In één internationale corruptiezaak is het forelegg niet aanvaard, waarna de onderneming in de zaak Norconsult (HR-2013-1394-A) door de Noorse Høyesterett werd vrijgesproken. In de zaak Yara International uit 2014 werd een forelegg van 270 miljoen Noorse kroon uitgevaardigd, naast ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel. De richtsnoeren verwijzen verder naar het arrest in de Yara-zaak (HR-2017-1776-A), waarin de Høyesterett de straftoemeting voor een voormalig lid van de concernleiding beoordeelde en de sterke algemeen-preventieve overwegingen bij corruptiebestrijding benadrukte.

Afsluiting

De richtsnoeren zijn op 12 juni 2026 gepubliceerd en in werking getreden. Een conceptversie ging op 6 juni 2025 in consultatie bij onder meer de politie en de statsadvokatembeten. De richtsnoeren gelden voor de vervolgende autoriteit en bouwen voort op de factoren van straffeloven §§ 27 en 28 en op het OESO-verdrag. ØKOKRIM stelt dat de richtsnoeren ook overdrachtswaarde kunnen hebben voor andere ernstige zaken binnen het economische en milieustrafrecht, met name het onderdeel over zelfrapportering, en dat ze zich in de eerste plaats richten op de grootste Noorse ondernemingen met internationale activiteiten.

Klik hier voor de volledige richtsnoeren en hier voor het nieuwsbericht van ØKOKRIM.