Filtertaak verschoningsrecht: veertien medewerkers erbij, geen investering in ict
/NRC publiceerde op 11 november 2026 een artikel over de capaciteit die de Rechtspraak heeft vrijgemaakt voor het filteren van verschoningsgerechtigd materiaal. Het artikel berust op cijfers die de krant bij de Raad voor de rechtspraak heeft opgevraagd en gaat over de periode na de prejudiciële beslissing van de Hoge Raad van 12 maart 2024, ECLI:NL:HR:2024:375. Daarin kreeg de rechter-commissaris een centrale rol bij de filtering van gegevens die mogelijk onder het verschoningsrecht van advocaten en andere geheimhouders vallen. De Hoge Raad overwoog toen dat die rol een aanzienlijke taakverzwaring meebrengt en dat de gerechten daarvoor voldoende capaciteit en middelen moeten krijgen. Advocaat Tim de Greve, die in de prejudiciële procedure voor de betrokken advocaten optrad, plaatste naar aanleiding van het artikel op LinkedIn de schriftelijke opmerkingen die de Staat in 2023 bij de Hoge Raad indiende. Dat stuk bevat het standpunt van het Openbaar Ministerie over de toerusting van de rechters-commissarissen op dat moment.
De cijfers van de Raad voor de rechtspraak
Bij de elf rechtbanken en vier gerechtshoven samen zijn volgens NRC sinds de beslissing ongeveer veertien extra medewerkers aangesteld. Het gaat vooral om gespecialiseerde gerechtsjuristen die de rechters-commissarissen ondersteunen. Voor ict en opleidingen is geen geld vrijgemaakt.
NRC plaatst die cijfers naast interne documenten van de Rechtspraak waarover de krant in september 2026 berichtte. Daarin meldde de Rechtspraak aan het ministerie van Justitie en Veiligheid dat het filteren van bulkgegevens zeer bewerkelijk is en een zware belasting vormt voor rechters-commissarissen en opsporingsdiensten. De krant verwijst ook naar onderzoek van de Erasmus Universiteit, dat in december 2025 via het WODC is gepubliceerd en waarin de toerusting van rechters-commissarissen voor deze taak aan de orde komt.
De reactie van de Raad voor de rechtspraak
Een woordvoerder van de Raad voor de rechtspraak bestrijdt in NRC dat onvoldoende is geïnvesteerd. De Raad wijst op de veertien aangestelde medewerkers en schat dat uiteindelijk ongeveer dertig extra fte nodig zijn. Het grootste deel van de filterwerkzaamheden vindt volgens de Raad op dit moment nog plaats bij de opsporing, op een manier die de Hoge Raad heeft toegestaan.
De Rechtspraak ontvangt vanaf 2026 extra geld van het ministerie om de gevolgen van verschillende rechterlijke uitspraken op te vangen, waaronder die over het verschoningsrecht. Dat bedrag loopt volgens NRC op tot ongeveer € 11 miljoen per jaar vanaf 2028. Welk deel daarvan naar het verschoningsrecht gaat, is niet bekend. “Gerechten gaan zelf over de inzet van hun budget”, aldus de woordvoerder.
De prejudiciële beslissing van 12 maart 2024
De Hoge Raad formuleerde in 2024 vuistregels voor het geval waarin het Openbaar Ministerie op grond van de artikelen 126ng en 126ug Sv gegevens vordert bij een aanbieder van een communicatiedienst en niet duidelijk is of daartussen geprivilegieerde gegevens zitten. Kan de filtering plaatsvinden zonder kennisneming van de gegevens, bijvoorbeeld geautomatiseerd met zoektermen, dan mag de officier van justitie die volgens rechtsoverweging 6.6.6 uitvoeren of doen uitvoeren. Kan pas na kennisneming worden beoordeeld of gegevens geprivilegieerd zijn, dan moet de filtering volgens rechtsoverweging 6.6.7 worden verricht door of onder verantwoordelijkheid van de rechter-commissaris. Die kan zich volgens rechtsoverweging 6.6.8 laten bijstaan door opsporingsambtenaren of een officier van justitie, mits een strikte taak- en functiescheiding met het opsporingsonderzoek is gewaarborgd.
Over de uitvoering overwoog de Hoge Raad in rechtsoverweging 6.6.9 dat de regievoerende rol van de rechter-commissaris een “aanzienlijke taakverzwaring” en inzet van menskracht meebrengt. Aan de gerechten moeten voldoende capaciteit en middelen ter beschikking worden gesteld, zodat de kabinetten rechter-commissaris de vorderingen van de officier van justitie kunnen beoordelen en de filtering kunnen verrichten of doen verrichten. In rechtsoverweging 3.2 merkte de Hoge Raad op dat kwesties van technische, beleidsmatige, organisatorische en financiële aard zijn rechtsvormende taak te buiten gaan.
Het standpunt van de Staat in 2023
De schriftelijke opmerkingen van de Staat dateren van 1 november 2023 en zijn ingediend namens het Openbaar Ministerie, de FIOD en de Belastingdienst. Onder 3.1.8 benadrukt het Openbaar Ministerie dat de rechter-commissaris bepaalt hoe hij de procedure van artikel 98 Sv inricht en welke functionarissen hij inschakelt. Dat rechters-commissarissen om bijstand van geheimhouder-functionarissen van het Openbaar Ministerie en de opsporingsdiensten vroegen, was volgens het stuk uitsluitend ingegeven door de omstandigheid dat zij onvoldoende waren toegerust met software en fte’s om de filtering zelf uit te voeren. Zou die toerusting er wel zijn, dan hoefde de betrokkenheid van deze functionarissen wat het Openbaar Ministerie betreft niet aan de orde te zijn.
Onder 7.3.2 beschrijft de Staat de opstelling van de expertgroep rechters-commissarissen. Die liet eind juni 2023 weten te overwegen vorderingen op grond van artikel 181 Sv niet-ontvankelijk te verklaren. De expertgroep noemde daarvoor een juridisch-inhoudelijke afweging en de omstandigheid dat er “eenvoudigweg geen capaciteit” bestond om de taak bij de rechters-commissarissen te beleggen. Volgens 7.3.3 werden zulke vorderingen daarna ook niet-ontvankelijk verklaard of afgewezen, met als redenering dat de filtering en beoordeling aan de geheimhouder-officier van justitie was en niet aan de rechter-commissaris.
De tweede aanvullingswet en de standpunten daarover
De Rechtspraak stelde op 20 februari 2025 een werkwijze voor het filteren van digitaal verschoningsgerechtigd materiaal vast. Onderwerp van dat document is de filtering van door de opsporing veiliggestelde digitale gegevens binnen de kaders van de prejudiciële beslissing. rechtspraak
Het conceptwetsvoorstel voor de tweede aanvullingswet bij het nieuwe Wetboek van Strafvordering verlegt de verantwoordelijkheid voor de filtering naar de officier van justitie. De Raad voor de rechtspraak noemt dat in zijn wetgevingsadvies van 9 september 2026 een pragmatisch verdedigbare keuze. Als reden geeft het advies de belasting van de kabinetten rechter-commissaris, die het aanduidt als een “onevenredig zwaar beslag”. rechtspraak
De Nederlandse orde van advocaten heeft opgeroepen het onderdeel over het verschoningsrecht in te trekken. Bestuurslid Sander Janssen zegt in NRC dat de moeite die de Rechtspraak met de filtertaak heeft, geen reden mag zijn om die taak bij de opsporing te beleggen. De Greve stelt in hetzelfde artikel dat de gang van zaken niet strookt met wat de Hoge Raad voor ogen had.
Behandeling in de Tweede Kamer
De kwestie is volgens NRC begin november 2026 aan de orde geweest in een commissiedebat. CDA-Kamerlid Jeltje Straatman vroeg de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wat sinds maart 2024 in de filtertaak is geïnvesteerd. De staatssecretaris heeft toegezegd daar begin 2027 op terug te komen.
Afsluiting
De Raad voor de rechtspraak heeft sinds de prejudiciële beslissing ongeveer veertien medewerkers aangesteld bij de kabinetten rechter-commissaris en schat de uiteindelijke behoefte op ongeveer dertig fte. De beslissing van 12 maart 2024 geldt zolang de wetgever niet in een regeling heeft voorzien. Het conceptwetsvoorstel voor de tweede aanvullingswet, dat de filtering bij de officier van justitie belegt, is in consultatie geweest en moet nog bij de Tweede Kamer worden ingediend. De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid informeert de Kamer begin 2027 over de investeringen sinds maart 2024.
