De Hoge Raad ziet af van beantwoording prejudiciële vragen over reikwijdte verschoningsrecht en legt uit waarom
/Hoge Raad 17 november 2026, ECLI:NL:HR:2026:1940
De strafkamer van de Hoge Raad heeft beslist dat zij de prejudiciële vragen van de rechter-commissaris in de rechtbank Oost-Brabant over de reikwijdte van het verschoningsrecht niet beantwoordt. De rechter-commissaris had de vragen op 27 juli 2026 gesteld in een strafzaak tegen acht natuurlijke personen en zeven rechtspersonen. De vragen betroffen de uitleg van rechtsoverweging 5.4 van de beschikking van de Hoge Raad van 25 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:456, over stukken die een advocaat in een fiscale procedure heeft ingebracht en die later in een strafrechtelijk onderzoek terechtkomen. Volgens de Hoge Raad berusten de vragen op een lezing van die overweging die niet overeenkomt met de inhoud ervan. Het antwoord op de eerste vier vragen ligt al besloten in eerdere rechtspraak. De vijfde vraag ziet op een situatie die zich in de strafzaak niet voordoet.
De beschikking van 25 maart 2025
De zaak uit 2025 betrof een advocaat die in een fiscale procedure bij het hof een nader processtuk had ingediend, een zogenoemd tiendagenstuk, met als bijlagen veertien bij een notaris afgelegde getuigenverklaringen. De inspecteur van de Belastingdienst verstrekte het stuk op grond van artikel 43c Uitvoeringsregeling AWR aan de FIOD en het Openbaar Ministerie. Het kwam terecht in het dossier van een opsporingsonderzoek tegen cliënten van de advocaat wegens overtreding van de Wet op de kansspelen en witwassen. De Hoge Raad verklaarde het beklag van de advocaat niet-ontvankelijk en maakte ten overvloede opmerkingen over de reikwijdte en de bescherming van het verschoningsrecht.
In rechtsoverweging 5.4 overwoog de Hoge Raad dat het inbrengen van een stuk met verschoningsgerechtigde gegevens in een fiscale procedure niet meebrengt dat het verschoningsrecht wordt prijsgegeven in relatie tot een latere strafrechtelijke procedure. Dat geldt ook voor eventuele bijlagen bij dat stuk waarover het verschoningsrecht van de advocaat zich eveneens uitstrekt. Het vertrouwelijke karakter vervalt wel voor zover de belastingrechter de gegevens in een openbaar geworden uitspraak vermeldt.
De vragen van de rechter-commissaris
De eerste vraag was of rechtsoverweging 5.4 zo moet worden begrepen dat bijlagen bij een verschoningsgerechtigd stuk dat namens de belastingplichtige in een fiscaal geschil wordt ingediend, ongeacht hun inhoud eveneens als verschoningsgerechtigd gelden. Met de tweede vraag wilde de rechter-commissaris weten of hetzelfde geldt voor stukken en bijlagen die in de voorfase en de bezwaarprocedure worden ingediend. De derde vraag stelde, los van het fiscale geschil, aan de orde of de enkele voeging van bijlagen bij een verschoningsgerechtigd bericht die bijlagen verschoningsgerechtigd maakt.
De vierde vraag had twee onderdelen. Het eerste betrof de situatie waarin de Belastingdienst of een andere uitleverende partij de herkomst van een document niet uit de eigen administratie kan vaststellen, terwijl de verschoningsgerechtigde dat evenmin kan of doet maar wel een beroep op het verschoningsrecht doet. Het tweede betrof de eigen verantwoordelijkheid van de verschoningsgerechtigde bij het aanwijzen van de stukken waarover het verschoningsrecht zich uitstrekt. De vijfde vraag ging over het geval waarin het fiscale geschil en de strafrechtelijke verdenking op dezelfde gedraging zien en de informatie is verstrekt aan of door de inspecteur.
Uitgangspunt van de vragen strookt niet met rechtsoverweging 5.4
De Hoge Raad stelt in rechtsoverweging 2.3 vast dat de vragen tot uitgangspunt nemen dat het verschoningsrecht zich over bijlagen uitstrekt zodra zij zijn gevoegd bij een verschoningsgerechtigd stuk dat in een fiscale procedure is ingebracht, ongeacht de inhoud van die bijlagen. Dat houdt rechtsoverweging 5.4 niet in. De overweging ziet erop dat gegevens in bijlagen die onder het verschoningsrecht vallen, dat karakter niet verliezen door de enkele omstandigheid dat zij zijn opgenomen in bijlagen bij een stuk dat in een fiscale procedure wordt ingebracht. Dat is niet anders wanneer een advocaat namens de belastingplichtige in de voorfase of de bezwaarprocedure stukken met verschoningsgerechtigde bijlagen aan de inspecteur verstrekt.
De Hoge Raad wijst op het algemene uitgangspunt dat voor de vraag of een stuk onder het professioneel verschoningsrecht valt, naast de herkomst ook de inhoud van het stuk en de eventuele samenhang met andere stukken relevant zijn. Hij verwijst daarvoor naar zijn beschikking van 22 september 2026, ECLI:NL:HR:2026:1527, rechtsoverwegingen 3.4.1 en 4.2. In die zaak oordeelde de Hoge Raad dat stukken die via openbare registers raadpleegbaar zijn, als zodanig niet onder het verschoningsrecht vallen, en dat dit onder omstandigheden anders kan zijn als zij deel uitmaken van andere stukken die wel onder het verschoningsrecht vallen.
Voorwaarde is telkens dat het gaat om informatie die de verschoningsgerechtigde in de normale uitoefening van zijn beroep heeft verkregen. Een advocaat komt alleen een verschoningsrecht toe in het kader van zijn juridische dienstverlening aan degene die zich vanwege zijn hoedanigheid van advocaat tot hem heeft gewend. Die maatstaf is ontleend aan de beschikking van 9 februari 2021, ECLI:NL:HR:2021:193, rechtsoverweging 4.2.1, over de inbeslagneming van een mobiele telefoon van een kroongetuige onder de deken van de Orde van Advocaten.
Waarom beantwoording achterwege blijft
De prejudiciële procedure in strafzaken is geregeld in de artikelen 553 tot en met 555 Sv, die op 1 oktober 2022 in werking zijn getreden. Op grond van artikel 554 lid 1 Sv kan de Hoge Raad, gehoord de procureur-generaal, meteen beslissen om van beantwoording af te zien. Artikel 555 lid 2 Sv bepaalt dat de Hoge Raad afziet van beantwoording als de vraag zich niet voor een prejudiciële beslissing leent of van onvoldoende gewicht is.
Voor de eerste vier vragen overweegt de Hoge Raad in rechtsoverweging 2.4.1 dat het antwoord al besloten ligt in de genoemde rechtspraak. Hij verwijst naar rechtsoverweging 3.5 van de prejudiciële beslissing van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913. Daarin is onder meer overwogen dat een vraag zich niet voor beantwoording leent als zij al door de Hoge Raad is beantwoord of als het antwoord zonder meer duidelijk is.
Over de vijfde vraag had de rechter-commissaris zelf overwogen dat deze ziet op een situatie die in de strafzaak niet aan de orde is. Daaruit volgt volgens rechtsoverweging 2.4.2 dat geen sprake is van een rechtsvraag als bedoeld in artikel 553 lid 1 Sv waarop het antwoord nodig is om in de procedure te beslissen. De Hoge Raad verwijst hier naar rechtsoverweging 3.3.1 van de beslissing van 13 juni 2023.
Afsluiting
De Hoge Raad heeft afgezien van beantwoording van alle vijf vragen. De beslissing is gegeven door vice-president Borgers als voorzitter en de raadsheren Van Strien en Kooijmans. De ontvankelijkheidsbeoordeling van de advocaat-generaal is aan de beslissing gehecht. De procedure bij de rechter-commissaris in de rechtbank Oost-Brabant, waarin de vragen waren gerezen, kan worden voortgezet.
