Corruptiebestrijding in 62 landen doorgelicht: OECD signaleert hardnekkig implementatietekort

Op 24 maart 2026 heeft de OESO de Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026: Harnessing the Integrity Advantage gepresenteerd tijdens het 2026 OECD Global Anti-Corruption & Integrity Forum in Parijs. Het rapport, de tweede editie in deze reeks, brengt voor het eerst de integriteitssystemen van 62 landen in kaart: 37 OESO-lidstaten en 25 partnerlanden. De centrale bevinding is even helder als verontrustend: landen investeren weliswaar in steeds betere anticorruptie- en integriteitsregels, maar de daadwerkelijke uitvoering van die regels houdt geen gelijke tred. De gemiddelde kloof tussen de kwaliteit van regelgeving (63%) en de implementatie daarvan (44%) bedraagt in OESO-landen 19 procentpunt. Het rapport bevat daarnaast drie focushoofdstukken over fraudepreventie, integriteit in de publieke aanbesteding en de toenemende verwevenheid van georganiseerde criminaliteit en corruptie, thema's die ook voor de Nederlandse bijzonder-strafrechtpraktijk direct relevant zijn.

Het Forum: vijf dagen anticorruptie in Parijs

Het OECD Global Anti-Corruption & Integrity Forum vond plaats van 23 tot en met 27 maart 2026 in het OESO Conference Centre in Parijs. Het vijfdaagse evenement bracht beleidsmakers, toezichthouders, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties uit de hele wereld samen. Centraal thema was de vraag hoe integriteitssystemen niet alleen als beschermingsmechanisme kunnen functioneren, maar ook als motor voor economische prestaties, veerkracht en innovatie. De Outlook werd op 24 maart gelanceerd door Elsa Pilichowski, directeur Public Governance bij de OESO, in aanwezigheid van secretaris-generaal Mathias Cormann, die bij de opening het belang van daadkrachtige implementatie benadrukte.

De implementatiekloof: het kernprobleem

Het rapport analyseert de integriteitssystemen van landen op zeven thematische gebieden: anticorruptiestrategieën, lobbying, belangenverstrengeling (conflict of interest), partijfinanciering, transparantie van overheidsinformatie, integriteit van het tuchtrecht voor ambtenaren en integriteit van het justitiële systeem. Dat laatste thema is nieuw in deze editie. Op elk van deze terreinen constateert de OESO een terugkerend patroon: de kwaliteit van wet- en regelgeving is over het algemeen behoorlijk, maar de toepassing in de praktijk blijft structureel achter.

De cijfers zijn illustratief. Binnen de OESO-lidstaten voldoen landen gemiddeld aan 63% van de criteria die de OESO hanteert voor de kwaliteit van integriteitsregelgeving, maar slechts aan 44% van de criteria voor de praktische uitvoering. Voor partnerlanden is die kloof nog groter: 26 procentpunt. Slechts één op de vier OESO-lidstaten monitort actief de uitvoering van de eigen anticorruptiestrategie. Op het terrein van belangenverstrengeling geldt dat regelgeving relatief sterk is, maar de naleving van verplichtingen tot het indienen van belangendeclaraties door rechters en officieren van justitie in minder dan een derde van de OESO-lidstaten daadwerkelijk wordt gewaarborgd.

Van regelgestuurd naar risicogestuurd

Landen die het beste scoren op de OESO-indicatoren, kenmerken zich volgens het rapport door een verschuiving van een regel- en compliancegerichte benadering naar een risicogestuurde en resultaatgerichte aanpak. Die benadering richt zich op de gebieden waar de corruptierisico's het grootst zijn en waar de inzet van middelen het meeste effect sorteert. Digitalisering en data-analyse spelen daarbij een groeiende rol: van de inzet van machine learning voor risicobeheer en auditing tot het gebruik van AI-instrumenten voor het opsporen van fraude en onregelmatigheden.

Het rapport signaleert tegelijkertijd dat digitalisering een tweesnijdend zwaard is. Nieuwe technologieën vergroten de transparantie en opsporingsmogelijkheden, maar bieden ook nieuwe aanvalsmogelijkheden voor fraudeurs en criminele netwerken. De OESO benadrukt dat landen beter gebruik moeten maken van data-interoperabiliteit en digitale instrumenten in het dagelijks functioneren van toezicht- en handhavingsorganen.

Fraude: snelst groeiende criminaliteitsvorm

Een van de drie focushoofdstukken is gewijd aan fraudepreventie. Het rapport schetst een beeld van fraude als een snel evoluerende en groeiende bedreiging voor overheidsfinanciën. Wereldwijd verliezen organisaties naar schatting 5% van hun middelen aan fraude, wat neerkomt op meer dan 5 biljoen dollar per jaar, aldus de Association of Certified Fraud Examiners (ACFE). In meerdere landen, waaronder Nieuw-Zeeland en Zweden, is fraude inmiddels de snelst groeiende of meest voorkomende criminaliteitsvorm.

De OESO wijst op concrete voorbeelden van de financiële schade. In het Verenigd Koninkrijk worden de jaarlijkse verliezen door fraude en fouten in overheidsuitgaven geschat op 55 tot 81 miljard pond. In de Verenigde Staten werd het fraudeverlies in de werkloosheidsverzekeringen tijdens de COVID-19-pandemie geschat op 100 tot 135 miljard dollar, oftewel 11 tot 15% van de totale uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen in die periode.

Ondanks deze cijfers ontbreekt het in de meeste landen aan een samenhangende strategische aanpak van fraudebestrijding. Het rapport constateert dat overheden nog te vaak reactief opereren en meer zouden moeten investeren in preventie, die kosteneffectiever is dan het achteraf opsporen en vervolgen van individuele gevallen.

Publieke aanbesteding: 8 tot 25% verlies

Het tweede focushoofdstuk behandelt integriteitsrisico's in de publieke aanbesteding. De complexiteit van aanbestedingsprocessen, de omvang van de betrokken bedragen, de nauwe interactie tussen publieke en private sector en de internationale aard van toeleveringsketens maken dit terrein bijzonder kwetsbaar voor corruptie. Schattingen wijzen uit dat wereldwijd 8 tot 25% van de waarde van publieke investeringen jaarlijks verloren gaat aan wanbeheer en corruptie.

Hoewel de meeste landen regelgevende kaders hebben voor de integriteit van aanbestedingen, blijft de inzet van digitale technologieën voor proactief risicobeheer beperkt. De OESO beveelt aan om gerichte instrumenten te ontwikkelen voor het identificeren en beheersen van integriteitsrisico's in de gehele aanbestedingscyclus, en om data-analyse en AI in te zetten voor het in real time signaleren van corruptierisico's.

Georganiseerde criminaliteit en corruptie

Het derde en voor de bijzonder-strafrechtpraktijk wellicht meest relevante focushoofdstuk analyseert de groeiende verwevenheid van georganiseerde criminaliteit en corruptie. De OESO stelt vast dat georganiseerde criminaliteit de wereldeconomie naar schatting 2 tot 5% van het mondiale bruto binnenlands product kost, oftewel 800 miljard tot 2 biljoen dollar per jaar. In het Verenigd Koninkrijk worden de kosten geschat op 2% van het bbp, in de Latijns-Amerikaanse en Caribische regio op 3,5%.

Criminele netwerken zetten corruptie steeds vaker strategisch in om de legale economie en overheidsdiensten te infiltreren. Volgens Europol maakte in 2024 71% van de bij Europol geregistreerde georganiseerde-criminaliteitsgroepen gebruik van corruptie, een stijging ten opzichte van 60% in 2021. De doelwitten zijn divers: douane, grensbewaking, logistiek, lokaal bestuur en rechtshandhaving. Daarnaast proberen criminele organisaties politieke systemen te beïnvloeden, met name op lokaal niveau. Onderzoek in Zweden laat zien dat circa 10% van de ondervraagde politici op nationaal, regionaal en gemeentelijk niveau te maken heeft gehad met bedreigingen of geweld vanuit de georganiseerde criminaliteit.

Het rapport wijst erop dat de prikkels die georganiseerde criminelen bieden, vaak groter zijn dan bij andere vormen van corruptie en worden versterkt door dreiging, intimidatie en geweld. Dit maakt detectie en handhaving extra lastig, mede doordat slachtoffers minder geneigd zijn om mee te werken met opsporingsautoriteiten.

Klokkenluiders en transparantie

Op het terrein van klokkenluidersbescherming constateert het rapport dat de bescherming ongelijk is verdeeld. Interne meldkanalen voor het rapporteren van misstanden in de rechterlijke macht en het Openbaar Ministerie bestaan in de meeste landen, maar de bekendheid ervan bij het publiek is beperkt. De OESO pleit voor betere training van personeel dat meldingen behandelt en voor versterking van de bewustwording rond bestaande meldprocedures.

Op het gebied van transparantie van overheidsinformatie scoort de OESO-regio relatief goed, maar het rapport merkt op dat gegevens in veel landen nog niet standaard als open data beschikbaar worden gesteld. Met name integriteitsgerlateerde informatie, zoals belangendeclaraties en lobbyregistraties, wordt nog onvoldoende proactief gepubliceerd.

Nederland in de Outlook

Nederland is in de Outlook opgenomen als OESO-lidstaat en wordt beoordeeld op alle zeven thematische gebieden. De OESO heeft eerder, in de editie van 2024, geconstateerd dat Nederland op het terrein van lobbying en strategisch anticorruptiebeleid onder het OESO-gemiddelde scoorde. Nederland beschikt niet over een zelfstandige anticorruptiestrategie, maar verspreidt de integriteitsdoelstellingen over diverse beleidsdocumenten. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is verantwoordelijk voor de bevordering van publieke integriteit, terwijl het ministerie van Justitie en Veiligheid verantwoordelijk is voor de bestrijding van corruptie. De landennota voor Nederland bij de Outlook 2026 is separaat gepubliceerd en bevat de meest recente OESO-beoordeling.

Afsluiting

De Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026 bevestigt een beeld dat al langer zichtbaar is: het bouwen van integriteitsregels gaat sneller dan het waarmaken ervan in de praktijk. De OESO bepleit een verschuiving naar preventieve, risicogestuurde en datagedreven benaderingen, in het bijzonder op de terreinen van fraude, publieke aanbesteding en georganiseerde criminaliteit. Voor de bijzonder-strafrechtpraktijk biedt het rapport een actueel en cijfermatig onderbouwd overzicht van de internationale stand van zaken. Het volledige rapport is beschikbaar via de OESO-website.