Onderwerp van deze bijdrage is de immuniteit van lagere overheden. In het Pikmeer II-arrest heeft de Hoge Raad het kader ter beoordeling van de immuniteit van lagere overheden ter zake van door hen verrichte gedragingen uiteengezet: immuniteit van een openbaar lichaam als bedoeld in hoofdstuk 7 van de Grondwet – lagere overheden behoren tot deze categorie – dient slechts dan te worden aangenomen ‘als de desbetreffende gedragingen naar hun aard en gelet op het wettelijk systeem rechtens niet anders dan door bestuursfunctionarissen kunnen worden verricht in het kader van de uitvoering van de aan het openbaar lichaam opgedragen bestuurstaak, zodat uitgesloten is dat derden in zoverre op gelijke voet als het openbaar lichaam aan het maatschappelijk verkeer deelnemen’. Destijds werd dit Pikmeer II-criterium al als onduidelijk bestempeld en dat geluid is eigenlijk nooit verstomd. Ook de rechtspraktijk blijft ermee worstelen. Het bekende arrest Stichtse Vecht vormt ongetwijfeld het hoogtepunt. De gemeente Stichtse Vecht werd vervolgd wegens dood door schuld naar aanleiding van een verkeersongeval veroorzaakt door hobbels en oneffenheden in de weg. De gemeente werden twee verwijten gemaakt: nalaten verkeersmaatregelen te nemen en nalaten onderhoud te plegen aan de weg.

Overheidsverantwoordelijkheid en -aansprakelijkheid voor handelen dat fundamentele rechten en vrijheden van burgers raakt, is een veelbesproken thema dat onder een vergrootglas ligt. Een greep uit de onderwerpen waar in dit kader aan kan worden gedacht, betreft de toeslagenaffaire, de aardbevingsschade in Groningen, gezondheidsschade door milieuovertredingen, de inzet van profileringsinstrumenten of selectiemethoden die mogelijk leiden tot ongelijke behandeling of discriminatie en het optreden van de overheid rondom situaties waarbij het demonstratierecht wordt uitgeoefend. Van de overheid mag worden verwacht dat zij rechtsstatelijk optreedt, dat zij zich in haar (democratisch gelegitimeerde) optreden altijd rekenschap geeft van het algemeen belang, dat dit optreden de wettelijke grondslag niet te buiten gaat en dat de gelijke behandeling en het gelijke genot van de fundamentele rechten van burgers worden gewaarborgd. Als daarover twijfel ontstaat, zoals bij de toeslagenaffaire en de aardbevingsschade in Groningen, tast dat het vertrouwen van de burger in de overheid aan. Rechtsstatelijk overheidsoptreden is essentieel voor het vertrouwen van de burger in de overheid en het algehele functioneren van de democratische rechtsstaat.