EHRM over Schikken

EHRM 29 april 2014, Natsvlishvili en Togonidze t. Georgië

In deze zaak heeft het Europese Hof voor het eerst in detail de verenigbaarheid van plea-bargaining met het recht op een eerlijk proces onderzocht. In casu ging het om een door de rechter bekrachtigde schikking die klager (Natsvlishvili) met Justitie had getroffen in verband met beschuldigingen van corruptie.

Feiten

Natsvlishvili was van 1993-1995 de burgemeester van Kutaisi (Georgië) alsook directeur van de autofabriek in Kutaisi (een van de grootste public companies van Georgië) van 1995-2000. Natsvlishvili en zijn vrouw hadden gezamenlijk 15.55% van de aandelen van de fabriek in handen en waren na de Staat de hoofdaandeelhouders.

In maart 2004 werd Natsvlishvili aangehouden wegens verdenking van het verminderen van het maatschappelijk kapitaal van de fabriek. Ook zou hij met de boeken hebben geknoeid: fictieve omzet, over- en afschrijvingen hebben opgenomen en de opbrengsten daarvan zelf hebben uitgegeven.

Na onderhandelingen met justitie is in september 2004 tot een schikking gekomen. Deze schikking hield in dat Natsvlishvili werd veroordeeld voor bovengenoemde feiten, zonder dat verder onderzoek naar de merites van de zaak werd gedaan. Natsvlishvili betaalde een bedrag dat gelijk staat aan  EUR 14.700, in ruil voor een gereduceerde straf.

Het gerecht, dat opmerkte dat Natsvlishvili geen schuld had bekend maar wel actief had meegewerkt met het onderzoek door aandelen in de fabriek aan de Staat af te geven, bekrachtigde de schikkingsovereenkomst. Natsvlishvili werd onmiddellijk vrijgelaten. Tegen de beslissing tot bekrachtiging van de schikking stond geen hoger beroep open.

Klacht

Natsvlishvili klaagt – op basis van artikel 6 § 1 EVRM en artikel 2 van Protocol 7 (recht op hoger beroep in strafzaken) – over het ontbreken van een appelmogelijkheid tegen de beslissing tot bekrachtiging van de schikking.

Daarnaast wordt geklaagd dat de omstandigheden van zijn aanhouding schending opleveren van artikel 6 § 2 (onschuldpresumptie). Natsvlishvili en zijn vrouw menen dat zij zijn gedwongen “coerced” tot het (zonder vergoeding) overdragen van de aandelen in de fabriek. Ook zouden zij bijkomende betalingen hebben verricht voor het stopzetten van de strafzaak.

Tot slot wordt op basis van artikel 34 geklaagd dat de Georgische autoriteiten hen onder druk zouden hebben gezet om hun klacht voor het Hof in te trekken. Er zou gedreigd zijn de schikking te vernietigen en de strafzaak tegen Natsvlishvili te heropenen.

Oordeel EHRM

The Court noted that plea bargaining between the prosecution and the defence was a common feature of European criminal justice systems and not in itself open to criticism. In Mr Natsvlishvili’s case, the plea bargain – a procedure introduced into the Georgian judicial system in 2004 – had been accompanied by sufficient safeguards against abuse. Mr Natsvlishvili had entered into the plea bargain voluntarily, having understood its contents and consequences.

Het hof neemt geen schending aan en wijst op de met procedurele waarborgen omgeven rechterlijke toetsing en – niet onbelangrijk – het gegeven dat klager, bijgestaan door twee raadslieden, de schikking heeft geaccepteerd en aldus afstand heeft gedaan van normale procedurele rechten.

Het Hof merkt allereerst op dat schikken als een gemeenschappelijk kenmerk van de Europese strafrechtelijke systemen kan worden beschouwd.

The Court further notes that it may be considered as a common feature of European criminal justice systems for an accused to obtain the lessening of charges or receive a reduction of his or her sentence in exchange for a guilty or nolo contendere plea in advance of trial or for providing substantial cooperation with the investigative authority. There cannot be anything improper in the process of charge or sentence bargaining in itself.

Volgens Hof betekent een plea bargain dat een verdachte afstand doet van bepaalde procedurele rechten. Dit is an sich geen probleem, aangezien artikel 6 EVRM er niet aan in de weg staat dat iemand vrijwillig afstand doet van zijn rechten mits dit op ondubbelzinnige wijze wijze geschiedt en hierbij bepaalde waarborgen in acht worden genomen.

The Court considers that where the effect of plea bargaining is that a criminal charge against the accused is determined through an abridged form of judicial examination, this amounts, in substance, to the waiver of a number of procedural rights. This cannot be a problem in itself, since neither the letter nor the spirit of Article 6 prevents a person from waiving these safeguards of his or her own free will (Scoppola v. Italy). 

However, it is also a cornerstone principle that any waiver of procedural rights must always, if it is to be effective for Convention purposes, be established in an unequivocal manner and be attended by minimum safeguards commensurate with its importance. In addition, it must not run counter to any important public interest.

In onderhavige zaak is hieraan voldaan:

The Court thus observes that by striking a bargain with the prosecution authority over the sentence and pleading no contest as regards the charges, the first applicant waived his right to have the criminal case against him examined on the merits. However, by analogy with the above‑mentioned principles concerning the validity of such waivers, the Court considers that the first applicant’s decision to accept the plea bargain should have been accompanied by the following conditions: (a) the bargain had to be accepted by the first applicant in full awareness of the facts of the case and the legal consequences and in a genuinely voluntary manner; and (b) the content of the bargain and the fairness of the manner in which it had been reached between the parties had to be subjected to sufficient judicial review.

In this connection, the Court first notes that it was the first applicant himself who asked the prosecution authority to arrange for a plea bargain. In other words, the initiative emanated from him personally and, as the case file discloses, could not be said to have been imposed by the prosecution; the first applicant unequivocally expressed his willingness to repair the damage caused to the State. He was granted access to the criminal case materials as early as 1 August 2004. The Court also observes that the first applicant was duly represented by two qualified lawyers of his choice. One of them started meeting with the first applicant at the very beginning of the criminal proceedings, representing him during the first investigative interview of 17 March 2004. The two lawyers ensured that the first applicant received advice throughout the plea-bargaining negotiations with the prosecution, and one of them also represented the first applicant during the judicial examination of the agreement. Of further importance is the fact that the judge of the Kutaisi City Court, who was called upon to examine the lawfulness of the plea bargain during the hearing of 10 September 2004, enquired with the first applicant and his lawyer as to whether he had been subjected to any kind of undue pressure during the negotiations with the prosecutor. The Court notes that the first applicant explicitly confirmed on several occasions, both before the prosecution authority and the judge, that he had fully understood the content of the agreement, had had his procedural rights and the legal consequences of the agreement explained to him, and that his decision to accept it was not the result of any duress or false promises.

The Court also notes that a written record of the agreement reached between the prosecutor and the first applicant was drawn up. The document was then signed by the prosecutor and by both the first applicant and his lawyer, and submitted to the Kutaisi City Court for consideration. The Court finds this factor to be important, as it made it possible to have the exact terms of the agreement, as well as of the preceding negotiations, set out for judicial review in a clear and incontrovertible manner.

As a further guarantee of the adequacy of the judicial review of the fairness of the plea bargain, the Court attaches significance to the fact that the Kutaisi City Court was not, according to applicable domestic law, bound by the agreement reached between the first applicant and the prosecutor. On the contrary, the City Court was entitled to reject that agreement depending upon its own assessment of the fairness of the terms contained in it and the process by which it had been entered into. Not only did the court have the right to assess the appropriateness of the sentence recommended by the prosecutor in relation to the offences charged, it had the power to lessen it (Article 679-4 §§ 1, 3, 4 and 6). The Court is further mindful of the fact that the Kutaisi City Court enquired, for the purposes of effective judicial review of the prosecution authority’s role in plea bargaining, whether the accusations against the first applicant were well-founded and supported by prima facie evidence (Article 679-4 § 5). The fact that City Court examined and approved the plea bargain during a public hearing, in compliance with the requirement contained in Article 679-3 § 1 of the CCP, additionally contributed, in the Court’s view, to the overall quality of the judicial review in question.

Lastly, as regards the first applicant’s complaint under Article 2 of Protocol No. 7, the Court considers that it is normal for the scope of the exercise of the right to appellate review to be more limited with respect to a conviction based on a plea bargain, which represents a waiver of the right to have the criminal case against the accused examined on the merits, than it is with respect to a conviction based on an ordinary criminal trial. It reiterates in this connection that the Contracting States enjoy a wide margin of appreciation under Article 2 of Protocol No. 7 (see, amongst others, Krombach v. France, no. 29731/96, § 96, ECHR 2001‑II). The Court is of the opinion that by accepting the plea bargain, the first applicant, as well as relinquishing his right to an ordinary trial, waived his right to ordinary appellate review. That particular legal consequence of the plea bargain, which followed from the clearly worded domestic legal provision (Article 679-7 § 2), was or should have been explained to him by his lawyers. By analogy with its earlier findings as to the compatibility of the first applicant’s plea bargain with the fairness principle enshrined in Article 6 § 1 of the Convention, the Court considers that the waiver of the right to ordinary appellate review did not represent an arbitrary restriction running afoul of the analogous requirement of reasonableness contained in Article 2 of Protocol No. 7 either.

In the light of the foregoing, the Court concludes that the first applicant’s acceptance of the plea bargain, which entailed the waiver of his rights to an ordinary examination of his case on the merits and to ordinary appellate review, was an undoubtedly conscious and voluntary decision. Judging by the circumstances of the case, that decision could not be said to have resulted from any duress or false promises made by the prosecution, but, on the contrary, was accompanied by sufficient safeguards against possible abuse of process. Nor can the Court establish from the available case materials that that waiver ran counter to any major public interest.

Lees hier de volledige uitspraak.

Rechter moet motiveren waarom hij geen prejudiciële vraag stelt aan EU-Hof

Een nationale rechter die in laatste instantie rechtspreekt, moet uitdrukkelijk motiveren waarom hij afziet van het stellen van prejudiciële vragen aan het EU-Hof. Het ontbreken van een dergelijke motivatie is in strijd met het recht op een eerlijk proces. Dit blijkt uit een recent arrest van het Europese Hof van de Rechten van de Mens.

Het gaat om het arrest van het EHRM van 8 april 2014 in de zaak Dhahbi tegen Italië (no. 17120/09).

Meneer Dhahbi had de nationale rechter verzocht om een prejudiciële vraag met betrekking tot de interpretatie van artikel 65 van de Euro-mediterrane associatieovereenkomst EU-Tunesië naar het EU-Hof te verwijzen. Volgens hem gaf deze bepaling hem recht op gezinsbijslagen, die hem door het Italiaanse uitkeringsorgaan waren geweigerd. De nationale rechter ging hier in zijn eindoordeel niet op in. Hij verwees niet naar het verzoek van meneer Dhabi, noch naar zijn redenen om af te zien van een verwijzing naar het EU-Hof. Hierdoor is het niet mogelijk om te zien of dit was omdat het bijvoorbeeld een acte clair of éclairé was, of dat de rechter het verzoek simpelweg heeft genegeerd. Het Hof oordeelt dat dit in strijd is met het recht op een eerlijk proces in artikel 6, lid 1, EVRM.

Het EHRM verwijst naar de zaak Vergauwen tegen België (no. 4832/04, punt 89-90) en stelt dat artikel 6, lid 1, EVRM de nationale rechters verplicht om hun weigering om een prejudiciële vraag naar het Hof van Justitie van de Europese Unie te verwijzen te motiveren. In de context van artikel 267, lid 3 van het EU-Werkingsverdrag betekent dit dat als nationale rechters waarvan de beslissingen volgens het nationale recht niet vatbaar zijn voor hoger beroep weigeren een prejudiciële vraag te verwijzen die in de procedure is opgeworpen, zij verplicht zijn hun weigering te motiveren onder verwijzing naar de uitzonderingen die zijn gegeven in de jurisprudentie van het EU-Hof. De rechter dient te motiveren waarom de vraag niet relevant is, of dat de bepaling al is geïnterpreteerd door het Hof van Justitie (“acte éclairé”) of dat de juiste toepassing van het Europese recht zo evident is dat er geen ruimte is voor twijfel kan bestaan (“acte clair”).

Bron: Expertisecentrum Europees Recht

Non-disclosure of police sources

In the case of Donohoe v. Ireland, the European Court of Human Rights held that  the non-disclosure of police sources did not make the trial of a member of the IRA unfair. The case concerned the fairness of Mr Donohoe’s trial and conviction before the Special Criminal Court (‘SCC’) in Ireland for being a member of the IRA. His conviction was based, among other things, on evidence given by a Chief Superintendent of the Irish police, who testified that it was his belief that Mr Donohoe was a member of the IRA.When asked to identify the sources of his belief, the Chief Superintendent claimed privilege stating that disclosure would endanger lives and State security. The SCC directed the Chief Superintendent to produce all relevant documentary sources which formed the basis of his belief and it reviewed those files in order to be satisfied as to the reliability of his belief.  Neither the prosecution nor the defence had access to that confidential material. Mr Donohoe complained that the non-disclosure had made his trial unfair as it seriously restricted his defence rights.

Lees verder:

• European Courts, Case law from the European Court of Human Rights (ECtHR) and the Court of Justice of the EU (CJEU)

Big companies as 'victims'?

Should big companies  ('legal persons') be protected under a treaty that protects fundamental human rights? In his recent and very interesting blog post Transforming the right to property, Laurens Lavrysen shares his unease with the right to property (of companies) as protected by the European Convention on Human Rights: "Basically, that is because I don’t really like the idea of a human right to property for a number of reasons." According to Lavrysen, a right to property takes the present distribution of wealth across society for granted, and does not question the mechanisms that distribute wealth among individuals. Those who have the most property obviously have a larger claim to property protection, disproportionately empowering the most advantaged vis-à-vis the least advantaged.

Lees verder:

• BIG COMPANIES AS 'VICTIMS'?, EuropeanCourts

Onmogelijkheid tot het ondervragen van een getuige: geen schending eerlijk proces

EHRM 17 september 2013, app. no. 23789/09, Brzuszczyński v. Poland

In deze zaak diende het Hof te oordelen of de onmogelijkheid om een ​​getuige te horen, inbreuk gemaakt op de rechten van de verdachte, Brzuszczyński. Brzuszczyński is veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf wegens het plegen van een een aantal misdrijven, waaronder het medeplegen van moord. Hij klaagt in Straatsburg over schending van zijn recht op een eerlijk proces, nu zijn veroordeling is gebaseerd op verklaringen van een medeverdachte die zelfmoord heeft gepleegd nog voordat het proces was begonnen. Als gevolg was het voor Brzuszczyński niet onmogelijk zijn medeverdachte aan de tand te voelen over eerder afgelegde verklaringen.

Het Hof overweegt dat geen sprake is van schending van artikel 6, § 3 (d) EHRM. Ondanks de moeilijkheden veroorzaakt voor de verdediging door de toelating van de verklaringen en de hiermee samenhangende risico's, zijn er in de optiek van het Hof voldoende factoren om te concluderen dat de toelating van de verklaringen als bewijs, die beslissend zijn geweest, niet heeft geleid tot  schending van artikel 6, § 1, gelezen in samenhang met artikel 6, § 3 (d) van het Verdrag:

“84.  (...) where a statement of the absent witness is the sole or decisive evidence against the defendant, its admission as evidence will not automatically result in a breach of Article 6 § 1. In such a case the Court will subject the proceedings to the most searching scrutiny and will examine whether there were sufficient counterbalancing factors in place, including the existence of strong procedural safeguards.”

Volgens het Hof was de beslissing van de Poolse rechter in dit geval het gevolg van een zeer uitgebreide en evenwichtige beoordeling van het bewijs:

“90.  The Court notes that the critical issue in the case, namely the credibility of R.N. and the reliability of his statements, was examined by the domestic courts at length and in great detail (-). The domestic courts explained why there were no grounds to assume that R.N. had wrongly accused the applicant or P.D. of involvement in the impugned crimes. In the circumstances of the present case the Court is satisfied that the necessary care was applied in the evaluation of R.N.’s statements.”

• EHRM 17 september 2013, app. no. 23789/09, Brzuszczyński v. Poland

EHRM Rivière v. Frankrijk: recht op aanwezigheid bij behandeling van zaak

Het echtpaar Rivière, dat samen met hun zoon in 1996 een stuk grond huurden, is door de rechtbank in Laval veroordeeld voor bouwen zonder vergunning en het begaan van milieuovertredingen. Het echtpaar werd veroordeeld tot het betalen van onder meer een geldboete, daarnaast diende zij de grond in zijn originele staat terug te brengen. Tegen deze uitspraak zijn zij in hoger beroep gegaan.

In hoger beroep heeft het echtpaar om aanhouding van de behandeling verzocht omdat ze niet in staat waren om bij de hoorzitting aanwezig te zijn. De appelrechter wijst het verzoek zonder opgaaf van redenen af en zet op 4 december 2008 de hoorzetting in afwezigheid van het echtpaar door.

In de cassatie klagen zij onder meer over deze afwijzing. De Cour d’appel d’Angers wijst de klacht af, enkel onder verwijzing naar de rechterlijke discretionaire bevoegdheid.

Het Europese Hof acht deze beslissing strijdig met artikel 6 lid 1 en 3 onder c EVRM, omdat zonder motivering niet kan worden geverifieerd of aan de verplichtingen van het EVRM voldaan is. Het Hof benadrukt dat het in beginsel niet snel een schending in kwesties van verzoeken omtrent aanwezigheid constateert (het recht is relatief), zolang er een op de omstandigheden gebaseerde motivering aan ten grondslag ligt.

• CASE OF HENRI RIVIÈRE AND OTHERS v. FRANCE
• Two cases against France - refusal to adjourn a hearing

Overzicht Nederlandse zaken voor het EHRM

In 2012 werden door het Hof met betrekking tot klachten tegen Nederland

• 838 nieuwe verzoekschriften ontvangen (2011: 915);
• 859 verzoekschriften niet-ontvankelijk verklaard en/of van de rol geschrapt 
(2011: 485);
• 1 klacht ontvankelijk verklaard (2011: 0);
• 44 verzoekschriften aan de Regering ter kennis gebracht (2011: 20); en
• 7 uitspraken gedaan (2011: 6).
• 1 schikking (2011: 0) 
De genoemde uitspraken betroffen
• 6 keer de constatering dat het EVRM was geschonden; (2011: 4) en
• 1 keer de constatering dat het EVRM niet was geschonden (2011: 2).

Het totaal aantal bij het Hof aanhangige verzoekschriften in Nederlandse zaken bedroeg

• 1.482 op 1 januari 2012 (2011: 1.334) en
• 1.242 op 31 december 2012 (2011: 1.482).

Voorts zijn in 2012 door het Hof 179 verzoeken tot het treffen van een voorlopige maatregel ontvangen, waarvan er

• 164 zijn afgewezen; (2011: 250)
• 15 zijn toegewezen (2011: 37).

Van de zaken die tot en met 31 december 2012 aan de Regering zijn toegezonden, hetzij voor het maken van opmerkingen (observations) hetzij voor het beantwoorden van vragen, en die thans nog aanhangig zijn hebben er

• 153 betrekking op het vreemdelingenrecht (2011: 234)
• 20 betrekking op het strafrecht; (2011: 29)
• 6 betrekking op het bestuursrecht (2011: 1)
• 2 betrekking op het civiel recht; (2011: 0).

Lees meer:

•  Jurisprudentie 2012 Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Wet herziening ten nadele is koud aangenomen of EHRM zet al streep door bewaren persoonsmateriaal van vrijgesprokene

EHRM 18 april 2013, M.K. v. France    

Feiten

Verzoeker, MK, is een Frans staatsburger geboren in 1972 en woonachtig in Parijs. In 2004 en 2005 zijn zijn vingerafdrukken genomen in het kader van een tweetal onderzoeken naar de vermeende diefstal van een aantal boeken. De eerste zaak eindigde met zijn vrijspraak, de tweede zaak werd geseponeerd.

In 2006 heeft MK de officier van justitie verzocht om de verwijdering van zijn vingerafdrukken uit de database. Zijn verzoek is alleen ingewilligd met betrekking tot de vingerafdrukken genomen in het kader van de eerste zaak (waarin hij was vrijgesproken).

Verzoeker heeft zich vervolgens tot de vrijheden en detentie-rechter gewend, welke ook zijn aanvraag heeft afgewezen. Deze beslissing is door le président de la chambre de l’instruction de la cour d’appel de Paris (de voorzitter van de afdeling Onderzoek van het Hof van Beroep van Parijs) bevestigd.

MK is tegen deze laatste beslissing in cassatie gegaan bij de Court de Cassation, ook zonder geluk.

Procedure EHRM

Verzoeker doet voor het EHRM een beroep op art. 8: hij meent dat door de bewaring, van de hem betreffende gegevens in de database, zijn recht op eerbiediging van zijn privéleven is geschonden.

Oordeel EHRM

Het Hof overweegt dat de bewaring van MK's vingerafdrukken door de Franse autoriteiten een inmenging betreft in zijn recht op eerbiediging van zijn privéleven. Deze inmenging is in overeenstemming met de wet (namelijk het Wetboek van Strafvordering en een decreet uit 1987) en heeft een legitieme doelstelling, het bestrijden en voorkomen van criminaliteit.

Het Hof herhaalt dat, niettemin, de bescherming van persoonsgegevens van fundamenteel belang is voor iemands genot van zijn of haar recht op eerbiediging van privéleven. Dit geldt te meer wanneer het gaat om gegevens die automatische verwerking hebben ondergaan en worden gebruikt voor politie doeleinden. De nationale wetgeving moet waarborgen dat de betreffende gegevens relevant zijn met betrekking tot de doeleinden waarvoor ze worden opgeslagen en dit opslaan bovendien niet buitensporig is. Hetzelfde geldt voor de periode waarvoor de gegevens worden opgeslagen.

In de onderhavige zaak was de reden dat door officier van justitie weigerde om de vingerafdrukken, genomen tijdens de tweede zaak, uit de database te verwijderen, om verzoeker te beschermen tegen identiteitsfraude. In de ogen van het Hof kan dit argument, dat overigens niet is neergelegd in de wet, uiteindelijk een extreme maatregel als het opslaan van gegevens van de gehele bevolking, rechtvaardigen.

Echter, de hier toepasselijke regelgeving is ogenschijnlijk gericht op het makkelijker maken personen, die betrokken zijn geweest bij een strafzaak, te identificeren en te vervolgen, maar geeft niet aan of het toepassingsgebied ervan daadwerkelijk beperkt is tot strafbare feiten.

Bovendien wordt geen enkel onderscheid gemaakt op basis van de ernst van de beschuldigingen, aangezien de regelgeving ook van toepassing is op kleine vergrijpen. Ten slotte is de regelgeving van toepassing op veroordeelden alsook op personen, zoals MK, die nooit zijn veroordeeld. Hiermee lopen zij het risico gestigmatiseerd te worden en wordt bovendien gehandeld in strijd met de onschuldpresumptie.

De bepalingen in kwestie bieden onvoldoende bescherming. Het belang van de betrokkenen van verwijdering van de gegevens uit de database wordt ondergeschikt geacht aan het belang van het kunnen doen van onderzoek naar strafbare feiten en het onderhouden van een zo omvangrijk mogelijke database. Bijgevolg, aangezien de kans op een succesvol verzoek tot verwijdering onzeker is, staat de bewaartermijn van 25 jaar in de praktijk gelijk aan onbepaalde tijd.

Het Hof concludeert dan ook dat de Franse rechterlijke instanties hun margin of appreciation hebben overschreden en geen blijk hebben gegeven van een evenwichtige afweging tussen de publieke en private belangen in hier in het spel zijn.

Het opslaan en opgeslagen blijven van MK's vingerafdrukken betekent een onevenredige inbreuk op zijn recht op eerbiediging van zijn prive-leven en kan dus niet als noodzakelijk in een democratische samenleving worden beschouwd. Schending van art. 8 EVRM.

Wet herziening ten nadele

De uitspraak verschijnt ruim een week nadat de Eerste Kamer akkoord is gegaan met het voorstel tot invoering van herziening ten nadele. Met het oog op de mogelijkheid van herziening ten nadele van de gewezen verdachte kan het van belang zijn dat gegevens en voorwerpen met betrekking tot de strafzaak bewaard blijven. In het wetsvoorstel is dan ook voorzien in de mogelijkheid tot het  blijvend bewaren van vingerafdrukken en DNA-gegevens van vrijgesproken verdachten. Voor DNA-gegevens en vingerafdrukken geldt thans dat deze na een onherroepelijke vrijspraak worden vernietigd (vgl. artikel 16 van het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken en artikel 9 van het voorgenomen Besluit identiteitsvaststelling verdachten en veroordeelden).

• EHRM 18 april 2013, M.K. v. France (application no. 19522/09)
• Press release M.K. v. France

• EU Hof zet streep door Nederlandse vingerafdrukwet, webwereld
• France: Fingerprints decision breached human rights law, Human Rights Europe

• Wet herziening ten nadele
• Memorie van Toelichting

EHRM & Ondervragingsrecht

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft afgelopen februari een drietal arresten gewezen met betrekking tot het ondervragingsrecht.

EHRM 28 februari 2013, Mesesnel v. Slovenia (appl. nr. 22163/08)

In de eerste zaak stelt klager dat haar recht op een eerlijk proces is geschonden wegens onmogelijkheid om de getuige, opsporingsambtenaar S., in de zaak nader te ondervragen.

Het Hof geeft aan dat uitzonderingen op het ondervragingsrecht van artikel 6 lid 3 (d) mogelijk zijn mits een adequate en geschikte mogelijkheid wordt geboden om een getuige te ondervragen tijdens het verhoor of in een latere fase van het proces om hierbij geen inbreuk te maken op de rechten van klager.

Uitzonderingen op deze regel zijn mogelijk op grond van twee voorwaarden zoals neergelegd door het Hof in de zaak Al-Khawaja & Tahery.

1. Er dient een goede reden te bestaan waarom de getuige niet door de klager kon worden gehoord.
2. Er dienen, wanneer een veroordeling alleen of op beslissende mate is gebaseerd op beweringen van een persoon die de klager niet heeft kunnen ondervragen, voldoende compenserende maatregelen (waaronder sterke procedurele waarborgen) te zijn genomen.

In de onderhavige kwestie stelt het Hof dat de verklaringen afgelegd door opsporingsambtenaar S. het enige en beslissende bewijs vormde voor de feiten waarvoor klager terechtstond. S. was tweemaal als getuige bij de rechter in eerste aanleg ondervraagd. Het is niet weerlegd dat noch klager noch haar raadsman op de hoogte waren of waren uitgenodigd voor deze ondervragingen. De beslissing van het gerecht dat de aanwezigheid van klager bij het eerste verhoor van S. niet nodig was, werd afgeleid uit het feit dat zij daartoe geen eerder verzoek had gedaan. Aangezien dit geen wettelijk vereiste is overweegt het Hof dat het niet aan klager te wijten is dat zij niet aanwezig was bij het eerste verhoor van de getuige. Ondanks een expliciet verzoek, werd klager ook niet geïnformeerd over het tweede verhoor van getuige.

Het gerecht verklaart dit door te wijzen op de coherente verklaring van getuige S., de moeilijkheid om klager op te roepen en het gebrek aan belang van het bewijs dat voortkwam uit het tweede verhoor. Hoewel het oproepen van klager inderdaad meermalen onsuccesvol was en zelfs na een correcte oproep klager niet voor het gerecht verscheen, overweegt het Hof dat dit van beperkt belang is bij het beoordelen van de aanwezigheid van klager bij het verhoor van S. Wat het Hof van belang acht is het ontbreken van een wettelijke basis voor een ondervraging door klager. Ondervraging van de getuige door de verdediging vormt een aparte procedure, waarvoor klager niet automatisch werd uitgenodigd. Het gerecht moest daarom redelijkerwijs op de hoogte zijn dat klager, die feitelijke aspecten van de zaak betwistte, niet de mogelijkheid had om de enige getuige van de zaak te ondervragen, en daarom niet in staat werd gesteld om de betrouwbaarheid van de getuige tijdens het eerste verhoor te betwijfelen.

Aangezien zich geen exceptionele omstandigheden voordoen had het gerecht zorg moeten dragen voor de mogelijkheid voor klager om getuige S. te horen, in ieder geval bij haar tweede verhoor, temeer daar klager de verklaring van S. trachtte te weerleggen, en een expliciet verzoek deed om S. te horen. In licht van het voorgaande oordeelt het Hof dat niet is aangetoond dat er een goede reden bestaat om klager geen gelegenheid te bieden om de getuige in de zaak te ondervragen. Dit is voldoende om te kunnen concluderen dat er sprake is van een schending van artikel 6 lid 1 en 3 (d) EVRM.

EHRM 26 februari 2013, Papadakis v. The Former Yugoslav Republic of Macedonia (appl. nr. 50254/07)

In deze zaak stelt klager dat artikel 6 lid 1 en 3 EVRM zijn geschonden, onder andere omdat hij de anonieme getuige, een undercover agent, niet nader direct heeft kunnen ondervragen terwijl zijn veroordeling daar zwaar op rust.

Klager is veroordeeld voor handel in verdovende middelen. Bij een ontmoeting in een café is afgesproken dat klager 10 kilogram cocaïne zou verkopen aan getuige. Deze bijeenkomst is opgenomen op video. Het verhoor van getuige betreffende deze informatie is afgenomen in het bijzijn van een rechter en officier van justitie. Klager was daarbij niet aanwezig, en heeft, hoewel die mogelijkheid er was, geen schriftelijke vragen gesteld aan getuige.

Het Hof oordeelt zowel over het ondervragingsrecht als de status van anonieme getuige in dit arrest. Ten aanzien van het ondervragingsrecht stelt het Hof vast dat de verklaring van de getuige ondersteund wordt door onder andere telefoonlijsten en de verklaring van medeverdachte. De verklaring vormt daarom niet het enige bewijs. Het Hof stelt echter dat de verklaring van groot belang was voor de bepaling van de tijd, plaats en manier van plegen van het feit en dat de verklaring op bepaalde punten, zoals de relatie met medeverdachte, zelfs beslissend was voor het bewijs. Hoewel het verhoren van de anonieme getuige in overeenstemming was met de toen van kracht zijnde wettelijke bepaling, is inbreuk gemaakt op het ondervragingsrecht doordat geen poging is gedaan om klager het verhoor via streaming media te laten zien. Omdat klager het verhoor niet heeft kunnen zien, ontbrak hem de kans om over de houding en waarachtigheid van de getuige de oordelen. Het feit dat klager zelf aanwezig was bij [actie undercover] en dat de rechter haar mening over de betrouwbaarheid van de getuige heeft weergegeven, is volgens het Hof geen geschikte compensatie voor de afwezigheid van een adequate ondervragingsmogelijkheid.

Daarbij gaat het Hof in op de mogelijkheid die klager is gegeven om de getuige schriftelijke vragen te stellen via de rechter direct na het getuigenverhoor. De rechter gaf namelijk een uur aan klager om de verklaring te lezen en vragen voor te bereiden. Klager gaf aan dat dit niet genoeg tijd was, en leverde om die reden geen vragen in. Het Hof oordeelt dat de tijdslimiet van één uur niet adequaat was om klager in de gelegenheid te stellen om de verklaring te bestuderen en om een strategie ter verdediging op te stellen. Het Hof stelt dat hierdoor klager een adequate kans is ontzegd om de betrouwbaarheid van beslissend bewijs tegen hem aan te vechten. Voorts oordeelt het Hof over de wettelijke regeling rondom anonieme getuige. Hoewel de undercover agent op grond van nationale regelgeving de status van anonieme getuige heeft verkregen, stelt het Hof dat de getuige niet als anoniem kan worden aangemerkt in de zin van haar jurisprudentie van het EHRM. Getuige was namelijk een beëdigd politie ambtenaar, van wie de functie bekend was bij de officier van justitie, en hoewel klager de ware identiteit van de getuige niet kent hij deze omdat hij hem wel fysiek ontmoet heeft.

Het Hof oordeelt gelet op bovenstaande dat er noch adequate compenserende maatregelen noch sterke procedurele waarborgen zijn geboden om een eerlijke een geschikte beoordeling van de betrouwbaarheid van het bewijs van de getuige mogelijk te maken. In het licht van de omstandigheden van de zaak, zijn de beperkingen op het recht van verdediging van klager onverenigbaar met de garanties op een eerlijk proces.

Het Hof oordeelt dat sprake is van een schending van artikel 6 lid 1 en 3 (d) EVRM.

EHRM 19 februari 2013, Gani v. Spain (appl. nr. 61800/08)

Klager is onder andere veroordeeld voor ontvoering en verkrachting van zijn ex-partner. Bij het hof stelt klager dat hij geen gelegenheid heeft gehad om het slachtoffer, aangeefster, te ondervragen. Het slachtoffer heeft zowel bij de politie als de rechter-commissaris verklaringen afgelegd. Bij het verhoor bij de rechter-commissaris is de raadsman van klager zonder reden niet komen opdagen. Het slachtoffer heeft tijdens dit verhoor haar verklaringen bij de politie bevestigd. Nadat uit psychologisch onderzoek is vast komen te staan dat het slachtoffer in staat was om ook ter terechtzitting een verklaring af te leggen, is het slachtoffer voor verhoor bij de rechtbank verschenen. Tijdens het verhoor ter terechtzitting stort het slachtoffer in, waardoor het verhoor dient te worden onderbroken. Het onderzoek ter terechtzitting wordt aangehouden. Uiteindelijk komt na medisch onderzoek vast te staan dat het slachtoffer leidt aan het posttraumatische stress syndroom. In een laatste poging om het slachtoffer te horen, wordt geprobeerd om het slachtoffer terechtzitting te horen met ondersteuning van een psycholoog. Deze poging slaagt niet. Als alternatief worden de verklaringen van het slachtoffer bij de rechter-commissaris ter terechtzitting voorgelezen en wordt de verdediging in staat gesteld om een alternatieve lezing van de feiten te geven.

Klager wordt uiteindelijk op grond van de verklaring van aangeefster veroordeeld en stelt dat deze gang van zaken in strijd is met artikel 6 lid 1 en 3 (d) EVRM. Onder verwijzing naar zijn eerdere jurisprudentie haalt het hof een aantal uitgangspunten met betrekking tot het ondervragingsrecht aan.

Artikel 6 lid 3 EVRM betreft een specifiek aspect van het recht op een eerlijk proces zoals bedoeld in artikel 6 lid 1 EVRM. Dit betekent dat bij de beoordeling van de vraag of de rechten van een verdachte zijn geschaad het recht op een eerlijk proces in zijn geheel voorop dient te staan. Daarbij moet de regel inzake “enig en doorslaggevend bewijs” bij de beoordeling van de eerlijkheid van het proces niet op een inflexibele manier worden toegepast. Dit zou de regel veranderen in een stomp en willekeurig instrument dat indruist tegen de wijze waarop het Hof de totale eerlijkheid van de procedure beoordeeld door middel van het wegen van de belangen van de verdediging, het slachtoffer, de getuige en het algemeen belang van strafvordering. Dit betekent dat een bewezenverklaring die is gebaseerd op een doorslaggevende verklaring van een getuige die niet nader door de verdediging gehoord heeft kunnen worden niet automatisch leidt tot een schending van artikel 6 lid 1 EVRM. In elke zaak zou derhalve moeten worden bekeken of sprake is van voldoende compenserende maatregelen, waaronder maatregelen die een eerlijke en juiste beoordeling van de betrouwbaarheid van dat bewijs mogelijk maken.

In onderhavige zaak oordeelt het Hof dat ten aanzien van de verkrachting en ontvoering de getuigenverklaring van het slachtoffer die is afgelegd voorafgaand aan de zitting inderdaad het “enige en doorslaggevende” bewijs vormt. Het hof stelt dat klager weliswaar de gelegenheid heeft gehad om voorafgaand aan de zitting de getuige te horen, maar dat klager die kans heeft gemist zonder rechtvaardiging. Dit is volgens het hof echter niet doorslaggevend in de beoordeling van een mogelijke schending van artikel 6 lid 1 en 3 (d) EVRM. Er moet onderzocht worden of de judiciële autoriteiten de gelegenheid hebben geboden om klager de getuige te laten ondervragen. Deze gelegenheid is tijdens de zitting geboden maar afgebroken door een posttraumatisch stress syndroom van getuige.

Vervolgens onderzoekt het Hof of er adequate tegenmaatregelen zijn genomen om de beperkingen van de verdediging te compenseren. Als voorbeeld noemt het Hof maatregelen die een eerlijke en adequate beoordeling van de betrouwbaarheid van het bewijs waarborgen. In dit licht stelt het Hof ten eerste dat klager tijdens de onderzoeksfase de gelegenheid heeft gehad om de getuige te ondervragen, hetgeen klager heeft verzuimd. Ten tweede overweegt het hof dat is vastgesteld dat de verklaring van getuige logisch en voldoende gedetailleerd is, terwijl de verklaring van klager als zwak en inconsistent werd beoordeeld. Ten derde stelt het Hof dat tijdens de hoorzitting de afgebroken verklaring van getuige haar verklaring van voor de zitting ondersteunt. Ten vierde stelt het hof dat de betrouwbaarheid van de getuigenverklaring ondersteund wordt door indirect bewijs. Gezien het voorgaande oordeelt het Hof dat er genoeg tegenmaatregelen zijn genomen waardoor toelating van de getuigenverklaring van het slachtoffer niet leidt tot een schending van artikel 6 lid 1 in samenhang met artikel 6 lid 3 (d) EVRM.

EHRM: een strafrechtelijke veroordeling op basis van het auteursrecht kan een inbreuk opleveren op art. 10 EVRM

EHRM 10 januari 2013, Ashby Donald and others v. France, appl. nr. 36769/08 De verzoekers, Robert Ashby Donald, Marcio Madeira Moraes en Olivier Claisse, zijn respectivelijk Amerikaans, Braziliaans en Frans en wonen in New York, Parijs en Le Perreux-sur-Marne. Ze zijn allen modefotografen.

De zaak betrof hun veroordeling in Frankrijk voor inbreuk op auteursrecht. De fotografen hadden tijdens een modeshow in Parijs in 2003 foto's genomen en deze foto's op de website Viewfinder, van een modebedrijf dat wordt gerund door de heren Donald en Moraes, geplaatst. De fotografen hadden echter geen toestemming van de betreffende modehuizen tot het nemen van de foto's.

De drie fotografen zijn door het gerechtshof in Parijs veroordeeld tot geldboetes van tussen de 3.000 en 8.000 euro. Daarnaast dienden zij schadevergoeding te betalen aan La Fédération française de la couture en vijf modehuizen van in totaal zo'n 255.000 euro.

In cassatie werd het verweer van de fotografen gebaseerd op artikel 10 EVRM (en artikel 122-9° van de Code de la Propriété Intellectuele) afgewezen door de Court de Cassation. Verzoekers konden zich niet beroepen op een uitzondering in het Frans auteursrecht (gebaseerd op de Auteursrichtlijn) die de reproductie of openbare communicatie van beschermde werken voor de verslaggeving van nieuwsfeiten en informatiedoeleinden toestaat.

Naar aanleiding van hun veroordeling hebben de drie fotografen in Straatsburg geklaagd over schending van artikel 10 EVRM (vrijheid van meningsuiting en informatie).

Het EHRM heeft in deze uitspraak artikel 10 EVRM uitdrukkelijk van toepassing verklaard en beslist dat een veroordeling op basis van het auteursrecht voor het illegaal reproduceren of in het openbaar communiceren van auteursrechtelijk beschermd materiaal, kan worden beschouwd als een inbreuk op het recht van vrijheid van meningsuiting en van informatie op grond van artikel 10 EVRM.

Een dergelijke inbreuk/beperking van het recht van vrijheid van meningsuiting en informatie van een persoon of organisatie moet in overeenstemming zijn met de drie voorwaarden uit het tweede lid van artikel 10. De beperking moet:

• bij de wet zijn voorzien; en
• noodzakelijk zijn in een democratische samenleving; en
• een legitiem doel nastreven (en dus noodzakelijk zijn in het belang van de nationale veiligheid, territoriale integriteit of openbare veiligheid, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden, de bescherming van de goede naam of de rechten van anderen, om de verspreiding van vertrouwelijke mededelingen te voorkomen of om het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborgen).

Met andere woorden: een strafrechtelijke sanctie (of een ander rechterlijk bevel) waarbij de artistieke of journalistieke vrijheid van meningsuiting wordt beperkt kan niet langer gerechtvaardigd worden op basis van inbreuk op auteursrecht.

In casu was er, gezien de veroordeling voor inbreuk op auteursrecht, sprake van een beperking van het recht op vrijheid van meningsuiting en informatie van verzoekers. Echter, deze inmenging is voorzien bij wet, noodzakelijk in een democratische samenleving en streeft een legitiem doel na, aldus het Hof.

Conclusie is dat hoewel een strafrechtelijke veroordeling op basis van het auteursrecht voor het illegaal reproduceren of in het openbaar communiceren van auteursrechtelijk beschermd materiaal een inbreuk kan opleveren op artikel 10 EVRM, de impact van deze bepaling, als gevolg van de ruime beoordelingsmarge waarover nationale autoriteiten in dit specifieke geval beschikken, zeer bescheiden en minimaal is.

• Tekst van de uitspraak (alleen beschikbaar in het Frans)
• Press Release
• Copyright vs Freedom of Expression Judgment, ECHR Blog