Minister van BZK informeert Tweede Kamer over kwaliteitseisen voor integriteitsonderzoek naar decentrale politieke ambtsdragers

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Pieter Heerma, heeft de Tweede Kamer per brief geïnformeerd over een traject om de kwaliteit van integriteitsonderzoeken naar politieke ambtsdragers bij gemeenten, provincies en waterschappen te versterken. Het traject loopt samen met de minister van Infrastructuur en Waterstaat en de koepels van het decentraal bestuur. De aanleiding is kritiek op de uitvoering van persoonsgerichte integriteitsonderzoeken. Die kritiek is ontstaan naar aanleiding van een aantal concrete gevallen. Volgens de brief ontbreekt soms een heldere onderzoeksvraag of conclusie, of wordt hoor en wederhoor niet consequent toegepast. De brief beschrijft de uitkomsten van een eerste fase, waarin kennis is verzameld via denksessies met de praktijk en via een bestuurskundig en een staatsrechtelijk onderzoek. Ook schetst de minister de opties voor een tweede fase. Die lopen uiteen van een modelprotocol voor decentrale overheden tot afspraken met de uitvoerders van integriteitsonderzoek. Met de brief komt de minister een toezegging na die hij op 2 september 2026 deed tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur, tweede tranche.

Het wetsvoorstel integriteit decentraal bestuur

Het wetsvoorstel bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur, tweede tranche (36892) is op 3 februari 2026 bij de Tweede Kamer ingediend en op 22 september 2026 door de Tweede Kamer aangenomen. Het voorstel wijzigt de Gemeentewet, de Provinciewet, de Waterschapswet en de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Het introduceert een verplichte risicoanalyse bestuurlijke integriteit voor kandidaat-wethouders, kandidaat-gedeputeerden, kandidaat-eilandgedeputeerden en kandidaat-leden van het dagelijks bestuur van een waterschap. Daarnaast bevat het regels over de financiële belangen van decentrale bestuurders. In de Eerste Kamer wil de commissie voor Binnenlandse Zaken de procedure bespreken zodra het eindoordeel van de uitvoerbaarheidstoets decentrale overheden binnen is. De wet treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.

De toezegging over de kwaliteit van integriteitsonderzoeken was al eerder gedaan, in de nota naar aanleiding van het verslag bij het wetsvoorstel. Volgens de minister heeft de tweede categorie opties in het kwaliteitstraject nadrukkelijk ook betrekking op de uitvoering van de risicoanalyses van kandidaat-bestuurders. Die analyses worden vaak door dezelfde bureaus uitgevoerd.

Waarom kwaliteitseisen voor integriteitsonderzoek

Volgens de brief vraagt het normatieve karakter van integriteit om waarborgen die aspecten van een onderzoek waar mogelijk objectiveren. Methodologische onderdelen, zoals de onderzoeksvraag, de conclusie en de toepassing van hoor en wederhoor, lenen zich daarvoor tot op zekere hoogte. De minister gaat uit van het recht van iedereen op een eerlijk en transparant proces. Daar staat tegenover dat verschillen in de omgang met integriteitskwesties volgens de brief inherent zijn aan het lokaal bestuur. Binnen de grenzen van de wet en de eigen huishouding maken medeoverheden eigen afwegingen. De brief verwijst verder naar het advies van de Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. Dat advies beveelt aan de kwaliteitseisen voor onderzoeken naar grensoverschrijdend gedrag aan te scherpen.

Denksessies met de praktijk

Het praktijkgerichte spoor bestond uit vier denksessies met vertegenwoordigers van het decentraal bestuur en uitvoerders van integriteitsonderzoek, begeleid door de Argumentenfabriek. De uitkomsten staan in het kaartenboek Kwaliteit voor Integriteit, opgesteld in opdracht van BZK, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg en de Unie van Waterschappen. De deelnemers verdeelden het onderzoeksproces in drie fasen: voor, tijdens en na het onderzoek. Per fase benoemden zij de knelpunten en vertaalden die naar eisen. Zij geven aan dat niet te snel naar een integriteitsonderzoek moet worden gegrepen als er minder belastende oplossingen zijn. Komt het toch tot een onderzoek, dan vragen zij transparantie over de werkwijze en procedurele rechtvaardigheid. Daaronder valt dat onderzoekers onafhankelijk zijn, hoor en wederhoor toepassen en onderzochten inzicht geven in de verzamelde gegevens. Ook vragen zij om zorgvuldige communicatie over de uitkomsten.

Bestuurskundige eisen: normen, feiten en oordelen

Tilburg University onderzocht de bestuurskundige eisen. Het rapport Normen, feiten en oordelen van 1 december 2025 is geschreven door prof. mr. dr. Stavros Zouridis en dr. Niels Karsten, met medewerking van Annet Verwijmeren. Een kerneis is dat vooraf duidelijk is of en welke normen van toepassing zijn. Een normenkader kan volgens de onderzoekers alleen bestaan uit vooraf kenbare normen. Die normen moeten eenduidig en algemeen geldend zijn en betrekking hebben op morele kwesties, zoals machtsmisbruik, belangenverstrengeling of intimidatie. De feitenvaststelling moet voldoen aan de eisen van validiteit en betrouwbaarheid. Dat vraagt om consistente begripsdefinities en om bevindingen die gedetailleerd worden vastgelegd en kritisch worden geverifieerd bij de betrokkenen.

Bij de oordeelsvorming worden de vastgestelde feiten op een navolgbare wijze getoetst aan het normenkader. De onderzoekers moeten daarbij expliciet maken welke interpretatiewijze zij hanteren, bijvoorbeeld een grammaticale of een teleologische. Verder moet vooraf vaststaan om welk type onderzoek het gaat: een persoonsgericht onderzoek, een prevalentieonderzoek of een cultuuronderzoek. Het type onderzoek moet passen bij het signaal dat de aanleiding vormt, omdat elk type een eigen doel en methodiek heeft.

Staatsrechtelijke eisen en rechtsbescherming

De Radboud Universiteit onderzocht de staatsrechtelijke uitgangspunten. Het rapport Juridische kwaliteitswaarborgen bij integriteitsonderzoeken is geschreven door prof. mr. Hansko Broeksteeg en mr. dr. Max Theunisse. Volgens de onderzoekers volgt uit de rechtspraak geen uitputtende set concrete eisen voor integriteitsonderzoek. Rechters hebben in concrete gevallen wel eisen gesteld. In het bestuursrecht geldt de norm dat een bestuursorgaan zich vergewist van de deugdelijkheid van adviezen waarop het een besluit baseert. In het civiele recht kan wie stelt schade te hebben geleden door een integriteitsonderzoek zich beroepen op onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). Die normen zijn algemeen en hebben nadere invulling nodig.

De belangrijkste juridische grenzen volgen volgens het rapport op dit moment uit artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). De kern daarvan is dat een onderzoek subsidiair en proportioneel moet zijn in het licht van het doel. Tegen de uitkomsten van een integriteitsonderzoek staat op dit moment geen direct beroep open bij de bestuursrechter. De onderzoekers werken opties uit om de toegang tot de bestuursrechter te vergroten. Een voorbeeld is bestuursorganen te verplichten een oordeel te vellen over de inhoud van een onderzoek, zodat dat oordeel bij de bestuursrechter kan worden aangevochten. Volgens de onderzoekers kennen alle opties haken en ogen en zijn ze niet allemaal eenvoudig in te passen in het stelsel van de Algemene wet bestuursrecht.

Fase 2: opties voor het bevoegd gezag en voor uitvoerders

De opties voor de tweede fase verschillen sterk in zwaarte en afdwingbaarheid en vallen in twee categorieën. De eerste categorie richt zich op het bevoegd gezag bij decentrale overheden als opdrachtgever van integriteitsonderzoek, bijvoorbeeld via een modelprotocol met uitgangspunten en eisen dat decentrale overheden in een eigen protocol kunnen opnemen. De tweede categorie richt zich op de uitvoerders van integriteitsonderzoek, bijvoorbeeld via een convenant of via zelfregulering door de branche. De brief noemt als denkbare uitkomsten een verplicht lokaal protocol of een combinatie van instrumenten, zoals een modelprotocol voor decentrale overheden met daarnaast een convenant tussen Rijk, decentrale overheden en uitvoerders. Uit de ambtelijke nota bij de brief blijkt dat de opties niet uitsluitend van elkaar zijn en dat ze worden besproken met medeoverheden en uitvoerders.

Afsluiting

De eerste fase van het traject is afgerond met de denksessies, het bestuurskundige rapport van Tilburg University en het staatsrechtelijke rapport van de Radboud Universiteit. De minister verkent op dit moment de mogelijkheden, onmogelijkheden, voor- en nadelen van de verschillende opties. Overeenkomstig een toezegging bij het commissiedebat integriteit openbaar bestuur van 24 september 2026 informeert hij de Tweede Kamer voor het einde van dit jaar nader over de opties en werkt hij daarbij een voorkeursoptie uit. Het wetsvoorstel bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur, tweede tranche, is door de Tweede Kamer aangenomen en wacht op behandeling in de Eerste Kamer.

Klik hier voor de volledige Kamerbrief.