Verantwoord zakendoen, zonder corruptie: handreiking voor de toepassing van gepaste zorgvuldigheid bij anti-corruptie

Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft op 23 oktober 2026 de handreiking Verantwoord zakendoen, zonder corruptie gepubliceerd op open.overheid.nl. Het document van twintig pagina’s is opgesteld door DCM DeComplianceMonitor, in opdracht van de directie Internationale Marktordening en Handelspolitiek (IMH) van het ministerie. De handreiking geeft ondernemers handvatten voor de toepassing van due diligence, in het Nederlands gepaste zorgvuldigheid, om betrokkenheid bij corruptie en omkoping te voorkomen. Het document is opgebouwd rond de zes stappen van due diligence uit de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen inzake verantwoord ondernemen. Het is een aanvulling op de brochure met dezelfde titel. Volgens de colofon is het een gezamenlijke uitgave van de ministeries van Buitenlandse Zaken, Justitie en Veiligheid en Economische Zaken en Klimaat, ICC Nederland, VNO-NCW, MKB-Nederland, evofenedex en Transparency International Nederland. Het voorwoord stelt dat corruptie en omkoping strafbaar zijn. De handreiking koppelt de preventie daarvan aan een risicogebaseerde benadering.

Opzet en achtergrond van de handreiking

De handreiking is bedoeld voor iedereen die binnen een onderneming werkt aan due diligence en anti-corruptie. Na het voorwoord volgen drie hoofdstukken: één over de toegevoegde waarde van due diligence voor anti-corruptie, één over de zes stappen en een afsluitend hoofdstuk met aandachtspunten. Het MVO-steunpunt van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland kondigde in augustus 2026 een webinar aan over de vernieuwde brochure en de bijbehorende handreiking, en meldde toen dat het ministerie van Buitenlandse Zaken beide documenten binnenkort zou publiceren. Een voorganger verscheen in 2017 onder de titel Eerlijk zakendoen, zonder corruptie (rijksoverheid.nl). In 2023 kwam daarvan een nieuwe versie uit, met informatie over het tegengaan van corruptie bij zakendoen in het buitenland en de gevolgen van corrupt handelen (Accountant.nl). Webinar Verantwoord zakendoen, zonder corruptie +2

Due diligence volgens de OESO-richtlijnen

De handreiking beschrijft due diligence zoals vastgelegd in de OESO-richtlijnen. Het gaat om het identificeren, voorkomen en verminderen van daadwerkelijke en mogelijke negatieve gevolgen van bedrijfsactiviteiten in de waardeketen. Op het terrein van anti-corruptie ligt de nadruk op het voorkomen van corruptie. De taak om corruptie te voorkomen strekt zich volgens het document uit tot dochterondernemingen, zakenrelaties, vertegenwoordigers en activiteiten in de keten. De handreiking verbindt passende risicobeheersing met good governance en met een kleiner risico op juridische aansprakelijkheid van de onderneming en haar management. Ook wordt opgemerkt dat omkoping vaak samengaat met andere strafbare feiten, zoals fraude, witwassen en valsheid in geschrifte, en met misstanden op het gebied van mens en milieu. De handreiking ziet due diligence als een doorlopend proces. Extra aandacht is volgens het document nodig voor corruptiegevoelige sectoren, landen, producten, typen dienstverlening en zakenrelaties.

Internationale normen en Europese regelgeving

Het document noemt als voorbeelden van internationale normen het VN-Verdrag tegen corruptie, het OESO-Anti-omkopingsverdrag, de EU-anti-corruptierichtlijn, de UN Guiding Principles on Business and Human Rights en de praktische gids An Anti-Corruption Ethics and Compliance Programme for Business van UNODC en het UN Global Compact. Over niet-financiële risico’s verwijst de handreiking naar de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) en de Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD). Volgens de Europese Commissie is de richtlijn ter bestrijding van corruptie eind mei 2026 in werking getreden. Lidstaten moeten onder meer zorgen voor toereikende opsporingsbevoegdheden en preventieve maatregelen versterken, ook via nationale anticorruptiestrategieën (Europese Commissie). europa

Beleid en risico-inventarisatie

De eerste stap is het integreren van maatschappelijk verantwoord ondernemen, inclusief anti-corruptie, in beleid en bedrijfsvoering. De handreiking legt de nadruk op de voorbeeldfunctie van het management. Als voorbeelden uit de praktijk noemt zij een anti-corruptiebeleid met verbodsbepalingen en uitleg, een duidelijke verdeling van taken, een klokkenluidersregeling, training in begrijpelijke taal en aanvullende toetsing bij inkoop, verkoop, HR, juridische zaken, compliance en management in het buitenland.

De tweede stap betreft het identificeren en beoordelen van risico’s. Daarbij gaat het om analyse bij het betreden van nieuwe markten, extra aandacht voor landen die laag scoren op de Corruption Perceptions Index van Transparency International en het vermijden van buitensporige vergoedingen aan handelsagenten, distributeurs en tussenpersonen. Het document geeft ook voorbeelden van strafbaar gedrag. Daaronder valt het omkopen van ambtenaren voor overheidsopdrachten, een gunstige fiscale behandeling, vergunningen of rechterlijke uitspraken, en het verkopen van producten aan overheidsinstanties tegen te hoge prijzen waarbij betrokken ambtenaren delen in de winst.

Maatregelen, contracten en aangifte

Bij de derde stap gaat het om het stoppen, voorkomen of beperken van nadelige gevolgen. De handreiking wijst op externe toetsing en certificering volgens ISO 37001 (anti-omkoping) en ISO 37301 (compliance). Volgens het document moeten anti-omkopingsclausules worden opgenomen in contracten met leveranciers, dienstverleners en tussenpersonen. Waar risico’s niet goed te beheersen zijn, bijvoorbeeld omdat een zakenpartner niet meewerkt, rijst de vraag of de relatie moet worden opgeschort of beëindigd. Voor medewerkers of zakenpartners die zich schuldig maken aan corruptie noemt de handreiking nader onderzoek en tijdige aangifte bij het Openbaar Ministerie. De vierde stap gaat over monitoring: periodieke audits en controles, ook bij activiteiten op afstand van het hoofdkantoor, en de inzet van technologie om hiaten te signaleren.

Communicatie en herstel

De vijfde stap behandelt interne en externe communicatie. Voorbeelden zijn het openbaar maken van het anti-corruptiebeleid, verslaggeving in jaar- en duurzaamheidsverslagen en het informeren van financiers, opdrachtgevers en toezichthouders. De zesde stap gaat over het herkennen, erkennen en herstellen van schade. Als maatregelen noemt de handreiking een toegankelijk meldsysteem, bescherming van klokkenluiders tegen represailles, een onderzoeksprotocol met externe deskundigen en zorgvuldige behandeling van verzoeken van toezichthouders en handhavingsorganisaties, zoals bij het delen van documentatie in het kader van zelfonderzoek en zelfmelding. De stap sluit af met de vaststelling dat gedogen een onderneming medeverantwoordelijk maakt.

Aandachtspunten en zelftoets

Het slothoofdstuk geeft vijf aandachtspunten, samengevat in een figuur onder de titel high five. Die punten zijn: de zes stappen toepassen, kennis uit de eigen sector gebruiken, prioriteiten stellen op basis van risico’s, duidelijk communiceren en het programma regelmatig evalueren. Het document noemt het MVO-steunpunt, VNO-NCW, MKB-Nederland, ICC Nederland en evofenedex als bronnen van informatie. Twee schema’s met vragen per stap dienen als zelftoets. Voorbeelden zijn vragen over de selectie van zakenpartners, het toezicht op tussenpersonen, belangenconflicten en de samenwerking met autoriteiten bij onderzoek naar overtredingen.

Afsluiting

De handreiking Verantwoord zakendoen, zonder corruptie is op 23 oktober 2026 gepubliceerd door het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zij vult de gelijknamige brochure aan. Het document werkt de zes stappen van due diligence uit de OESO-richtlijnen uit voor anti-corruptie, met voorbeelden uit de praktijk, voorbeelden van strafbaar gedrag en een zelftoets. De handreiking verwijst naar internationale verdragen en naar de Europese anti-corruptierichtlijn, de CSRD en de CSDDD. Het MVO-steunpunt besteedt in een webinarreeks aandacht aan de brochure en de handreiking.

Klik hier voor de volledige handreiking op open.overheid.nl.